ابن بکار، زبیر: تفاوت میان نسخه‌ها

'''ابوعبدالله''' '''زبیر بن بکار''' (172-256ق)،  نسب‌شناس، اَخباری، اديب و شاعر عرب قرن دوم، از نوادگان زبير بن عوام (صحابی معروف) می‌باشد. از وی با نسبت‌هايی همچون قُرَشی بَصری، اسدی، زبيری، مدنی/ مَدينی و مکی ياد شده ‌است.

اينکه زبير از مالک بن اَنَس (متوفی 179) روايت کرده باشد، برخلاف گفته ابن رُسته و خطيب بغدادی، صحت ندارد زيرا زبير خردسال بوده که مالک درگذشته و بنابراين، او به واسطه از مالک روايت کرده‌است. به نظر می‌رسد که او تحت تأثير عمويش، مصعب بن عبداللّه، به تحصيل و تدوين انساب قبايل و اخبار و روايات تاريخی پرداخته باشد و حجم فراوان رواياتی که زبير در ''الاخبارالموفقيات'' از او نقل کرده، گويای اين مطلب است. زبير در دوره خلافت معتصم، در پی بدگويی از علويان، ناگزير حجاز را ترک کرد و به بغداد گريخت. با توجه به شاگردی وی نزد مدائنی، ورود او به بغداد بايد قبل از 225 (سال مرگ مدائنی) باشد. ظاهرآ، زبير چندی بعد به حجاز بازگشت. گفته شده‌است که او در 242 به دستور خليفه متوکل برای تعليم فرزندان وی روانه دربار سامرا شد.  

ابوالفرج اصفهانی در روايتی متفاوت، از فراخواندن زبير به دربار سامرا برای تفويض شغل قضای سامرا و به دستور معتز (متوفی 255) سخن گفته‌است. با توجه به روايت وَکيع (همانجا) و از آنجا که آغاز کار زبير به عنوان قاضی مکه در حدود هفتاد سالگی وی بوده‌است، به نظر می‌رسد دعوت وی برای واگذاری مقام قضا بوده‌است، نه تعليم فرزندان خليفه؛ اما برخلاف نظر ابوالفرج اصفهانی، در آن هنگام متوکل در مسند خلافت بوده‌است نه معتز. زبير در زمان تصدی قضا، در مکه مجلس حديث داشت و در مسجد مدينه به بحثهای علمی و ادبی می‌پرداخت و بارها به بغداد سفر کرد و در آنجا حديث گفت. آخرين سفر او به بغداد در 253 بود. او سرانجام در 256 در مکه درگذشت و در قبرستان حُجون اين شهر به خاک سپرده شد . زبير از انساب و سرگذشتها و اخبار تاريخی آگاهی داشت. او شعر می‌گفت. اشعار و احوال شاعران را می‌شناخت و آنها را گردآوری کرد. در اغلب منابع رجالی اهل سنّت، زبيربن بکّار را در روايت حديث موثق دانسته و از وی با القابی همچون امام و حافظ ياد کرده‌اند. با وجود اين، احمدبن علی سليمانی در ''الضعفاء'' او را «مُنکَرالحديث» دانسته و از وی در شمار واضعان حديث ياد کرده‌است. ذهبی و ابن حجر عسقلانی اين گفتار سليمانی را مردود و نامعتبر شمرده‌اند. در منابع شيعی، زبير را به سبب مواضع اعتقادی‌اش برضد علويان، در نقل و روايت، ناموثق دانسته‌اند. ابن بابويه ضمن نقل روايتی، از مناسبات عداوت آميز وی و پدر و جدش با امام رضا و علويان ياد کرده‌است. شيخ مفيد نيز با نامحقَّق دانستن خبر ازدواج امّ کلثوم دختر علی عليهالسلام با عمر، که طريق روايی آن به زبير می‌رسد، آن را به دشمنی زبير با علی نسبت داده و بر آن است که درباره آنچه زبير راجع به بنی هاشم ادعا کرده، نمی‌توان اعتماد کرد.  

علامه حلّی نيز او را از معاندترين مردم با امام علی دانسته‌است. از ميان اهل سنّت، ابن ابی الحَديد از ضديت و دشمنی زبير با امام علی و دشمنی نکردن او با معاويه ياد کرده‌است. ابن اثير  نيز از ضديت او با علويان سخن گفته‌است. به روايت مرزُبانی، زبيربن بکّار آلابی‌طالب را هجو می‌گفت و متقابلا، هارون بن جعفر بن ابراهيم طالبی ملقب به عَضرَفُط نيز او را هجو کرد. با وجود اين، با توجه به پاره‌ای رواياتِ ''اخبارالمُوفّقيّاتِ'' وی درباره وصيت رسول خدا صلی‌اللّه‌عليه وآله‌وسلم به ولايت امام‌ علی، که سند روايی آن به عمار ياسر می‌رسد و نيز يک روايت مرزبانی، می‌توان دريافت که زبير به تفضيل امام‌علی بر ديگر صحابه قائل بوده‌است. چند تن از راويان و شاگردان زبير عبارت‌اند از: ابن ماجه، ابن ابی طاهر، بَلاذُری، طبری ، حَرَمی بن ابی‌العلاء مکی و ابوحاتِم رازی.

[https://rch.ac.ir/article/Details/14514 ر.ک. دانشنامه جهان اسلام، ، بنیاد دائرةالمعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «زبیر بن بکار»، ناجی، محمدرضا، ج21.]

[[رده:آبان (99)]]