پرش به محتوا

همایون‌نامه (تاریخ منظوم): تفاوت میان نسخه‌ها

هیچ تغییری در اندازه به وجود نیامده‌ است. ،  ‏۲۲ اوت ۲۰۱۹
جز
جایگزینی متن - 'ه‎ا' به 'ه‌ا'
جز (جایگزینی متن - 'ی‎اش' به 'ی‌اش')
برچسب‌ها: ویرایش همراه ویرایش از وبگاه همراه
جز (جایگزینی متن - 'ه‎ا' به 'ه‌ا')
خط ۳۴: خط ۳۴:


==انگیزه نگارش==
==انگیزه نگارش==
درباره علت سرایش همایون‎نامه نیز در منظومه آمده است که یک‎ شب‎ شخصی‎ به خواب سراینده آمده و به او یادآور شده که با توجه به طبع جوان‎ و ذوق‎ روانی که دارد شایسته است کتابی به نظم درآورد تا از او یادگار‎ ارزنده‎ای‎ در‎ جهان بماند؛ پس از بیداری، یکی از دوستانش برای وی کتابی از سیره پیامبر و تاریخ‎ اسلام‎ هدیه می‎آورد؛ [[حکیم زجاجی|زجاجی]] آن را به فال نیک می‎گیرد و در صدد‎ برمی‎آید «همان کتاب همایون» را به نظم درآورد و به پیشگاه شمس‎الدین محمد جوینی‎ تقدیم‎ کند‎. گویا همان دوستی که کتاب را برای وی‎ هدیه‎ آورده، او را به این کار تشویق نیز کرده است. ضمناً باید در نظر داشت که‎ [[حکیم زجاجی|زجاجی]]‎ با شاهنامه کاملاً آشنا و مأنوس بوده است که چنین پیشنهادی به او‎ شده‎ و او نیز در خود توانایی تقلید از‎ فردوسی‎ و رقابت‎ با او را دیده است<ref>ر.ک: عباسی، جواد؛ راشکی علی‎آبادی، جواد، ص50؛ مقدمه مصحح، صفحه بیست‎وچهار</ref>.
درباره علت سرایش همایون‎نامه نیز در منظومه آمده است که یک‎ شب‎ شخصی‎ به خواب سراینده آمده و به او یادآور شده که با توجه به طبع جوان‎ و ذوق‎ روانی که دارد شایسته است کتابی به نظم درآورد تا از او یادگار‎ ارزنده‌ای‎ در‎ جهان بماند؛ پس از بیداری، یکی از دوستانش برای وی کتابی از سیره پیامبر و تاریخ‎ اسلام‎ هدیه می‎آورد؛ [[حکیم زجاجی|زجاجی]] آن را به فال نیک می‎گیرد و در صدد‎ برمی‎آید «همان کتاب همایون» را به نظم درآورد و به پیشگاه شمس‎الدین محمد جوینی‎ تقدیم‎ کند‎. گویا همان دوستی که کتاب را برای وی‎ هدیه‎ آورده، او را به این کار تشویق نیز کرده است. ضمناً باید در نظر داشت که‎ [[حکیم زجاجی|زجاجی]]‎ با شاهنامه کاملاً آشنا و مأنوس بوده است که چنین پیشنهادی به او‎ شده‎ و او نیز در خود توانایی تقلید از‎ فردوسی‎ و رقابت‎ با او را دیده است<ref>ر.ک: عباسی، جواد؛ راشکی علی‎آبادی، جواد، ص50؛ مقدمه مصحح، صفحه بیست‎وچهار</ref>.


==ساختار==
==ساختار==
درباره‎ شمار ابیات منظومه، با توجه‎ به‎ ناقص‎ بودن نسخه‎های‎ تصحیح‎‎شده، نمی‎توان چندان‎ توفیق‎ یافت. اشاره‎ای هم در این‎باره در خود منظومه یافت نمی‎شود. مصحح، تعداد ابیات‎ منظومه‎ را حدود‎ شصت‎ هزار‎ بیت برآورد کرده ‎است‎. نظر به اینکه نسخه نیمه دوم حاوی سی‎ودو هزار بیت بوده و نسخه نیمه یا‎ جلد‎ نخست نیز دارای بیش از بیست‎وچهار‎ هزار‎ بیت‎ است‎ و بالاخره با توجه‎ به‎ افتادگی‎های هر دو نسخه، می‎توان احتمال داد که [[حکیم زجاجی|زجاجی]] برای اینکه همایون‎نامه خود‎ را‎ با‎ شاهنامه هم‎سر کند، در زمینه شماره‎ ابیات‎ نیز‎ شاهنامه‎ را‎ مد نظر داشته است<ref>ر.ک: عباسی، جواد؛ راشکی علی‎آبادی، جواد، ص50-51</ref>.
درباره‎ شمار ابیات منظومه، با توجه‎ به‎ ناقص‎ بودن نسخه‎های‎ تصحیح‎‎شده، نمی‎توان چندان‎ توفیق‎ یافت. اشاره‌ای هم در این‎باره در خود منظومه یافت نمی‎شود. مصحح، تعداد ابیات‎ منظومه‎ را حدود‎ شصت‎ هزار‎ بیت برآورد کرده ‎است‎. نظر به اینکه نسخه نیمه دوم حاوی سی‎ودو هزار بیت بوده و نسخه نیمه یا‎ جلد‎ نخست نیز دارای بیش از بیست‎وچهار‎ هزار‎ بیت‎ است‎ و بالاخره با توجه‎ به‎ افتادگی‎های هر دو نسخه، می‎توان احتمال داد که [[حکیم زجاجی|زجاجی]] برای اینکه همایون‎نامه خود‎ را‎ با‎ شاهنامه هم‎سر کند، در زمینه شماره‎ ابیات‎ نیز‎ شاهنامه‎ را‎ مد نظر داشته است<ref>ر.ک: عباسی، جواد؛ راشکی علی‎آبادی، جواد، ص50-51</ref>.


همان‎ طور که بیان شد همایون‎نامه از دو بخش تشکیل‎ شده است و این مقاله در صدد معرفی بخش نخست آن است.
همان‎ طور که بیان شد همایون‎نامه از دو بخش تشکیل‎ شده است و این مقاله در صدد معرفی بخش نخست آن است.
خط ۶۰: خط ۶۰:
{{ب|''اگر صد بود سال اگر صد هزار ''|2=''گذشت آن سخن‎ کآمد‎ اندر شمار''}}{{پایان شعر}}<ref>ر.ک: عباسی، جواد؛ راشکی علی‎آبادی، جواد، ص40 و 41</ref>.
{{ب|''اگر صد بود سال اگر صد هزار ''|2=''گذشت آن سخن‎ کآمد‎ اندر شمار''}}{{پایان شعر}}<ref>ر.ک: عباسی، جواد؛ راشکی علی‎آبادی، جواد، ص40 و 41</ref>.


بخش نخست همایون‎نامه به شیوه غالب مثنوی‎های ادب فارسی با تحمیدیه‎ای 62 بیتی آغاز می‎شود که متأسفانه پاره‎ای کلمات برخی ابیات و مصراع‎های آن در تک‎نسخه اثر، محو شده یا ناخوانا بوده و طبعاً جای آن‎ها خالی مانده است.
بخش نخست همایون‎نامه به شیوه غالب مثنوی‎های ادب فارسی با تحمیدیه‌ای 62 بیتی آغاز می‎شود که متأسفانه پاره‌ای کلمات برخی ابیات و مصراع‎های آن در تک‎نسخه اثر، محو شده یا ناخوانا بوده و طبعاً جای آن‎ها خالی مانده است.


پس از تحمیدیه، نعت 83 بیتی پیامبر و سپس منقبت خلفای راشدین در 103 بیت آمده است. 336 بیت بعد از آن، مدح مهتران زمان است و بعد، [[حکیم زجاجی|زجاجی]] در 67 بیت، ذیل عنوان «ترتیب کتاب همایون‎نامه» به گزارش ترتیب تاریخی موضوعات منظومه پرداخته و همچنان که خود خاطرنشان کرده، «در او اول از کار پیغمبر است». متن اثر با روایت مولود پیامبر اسلام(ص) آغاز شده است<ref>ر.ک: همان، ص58</ref>.
پس از تحمیدیه، نعت 83 بیتی پیامبر و سپس منقبت خلفای راشدین در 103 بیت آمده است. 336 بیت بعد از آن، مدح مهتران زمان است و بعد، [[حکیم زجاجی|زجاجی]] در 67 بیت، ذیل عنوان «ترتیب کتاب همایون‎نامه» به گزارش ترتیب تاریخی موضوعات منظومه پرداخته و همچنان که خود خاطرنشان کرده، «در او اول از کار پیغمبر است». متن اثر با روایت مولود پیامبر اسلام(ص) آغاز شده است<ref>ر.ک: همان، ص58</ref>.
خط ۶۸: خط ۶۸:
مطابق با سنت رایج در سبک منظومه‎های دینی، تاریخی و پهلوانی پس از فردوسی، [[حکیم زجاجی|زجاجی]] هم علاوه بر قالب و وزن همایون‎نامه، به شیوه‎های مختلف دیگر از شاهنامه تأثیر پذیرفته است<ref>ر.ک: همان</ref>.
مطابق با سنت رایج در سبک منظومه‎های دینی، تاریخی و پهلوانی پس از فردوسی، [[حکیم زجاجی|زجاجی]] هم علاوه بر قالب و وزن همایون‎نامه، به شیوه‎های مختلف دیگر از شاهنامه تأثیر پذیرفته است<ref>ر.ک: همان</ref>.


او به‎رغم احترام به مقام ادبی فردوسی و بهره‎گیری‎های متنوع از بوطیقای شاهنامه، به‎ نقد و رد درون‎مایه به‎اصطلاح مغانه حماسه ملی ایران پرداخته است که البته مختص [[حکیم زجاجی|زجاجی]] نیست و نمونه‎های دیگری هم در تاریخ ادب و اندیشه ایرانی دارد<ref>ر.ک: همان</ref>.
او به‎رغم احترام به مقام ادبی فردوسی و بهره‎گیری‎های متنوع از بوطیقای شاهنامه، به‎ نقد و رد درون‎مایه به‌اصطلاح مغانه حماسه ملی ایران پرداخته است که البته مختص [[حکیم زجاجی|زجاجی]] نیست و نمونه‎های دیگری هم در تاریخ ادب و اندیشه ایرانی دارد<ref>ر.ک: همان</ref>.


==وضعیت کتاب==
==وضعیت کتاب==
فهرست محتویات در ابتدا و فهارس فنی در انتهای کتاب آمده است.
فهرست محتویات در ابتدا و فهارس فنی در انتهای کتاب آمده است.


این اثر از دو نیمه تشکیل‎شده است. مصحح کتاب، [[پيرنيا، علي|علی پیرنیا‎]] نسخه‎ای از‎ نیمه‎ دوم منظومه در کتابخانه دانشگاه پیشاور‎ می‎یابد و اقدام به تصحیح آن می‌کند و ازآنجاکه کوشش‎های‎ وی‎ برای یافتن نیمه نخست منظومه به ‎جایی نمی‎رسد، به‎ چاپ‎ نیمه دوم اکتفا می‌کند‎. حاصل‎ آنکه فرهنگستان زبان و ادب فارسی در سال ١٣٨٣خورشیدی، نیمه دوم را در‎ دو‎ مجلد به چاپ می‎رساند‎.
این اثر از دو نیمه تشکیل‎شده است. مصحح کتاب، [[پيرنيا، علي|علی پیرنیا‎]] نسخه‌ای از‎ نیمه‎ دوم منظومه در کتابخانه دانشگاه پیشاور‎ می‎یابد و اقدام به تصحیح آن می‌کند و ازآنجاکه کوشش‎های‎ وی‎ برای یافتن نیمه نخست منظومه به ‎جایی نمی‎رسد، به‎ چاپ‎ نیمه دوم اکتفا می‌کند‎. حاصل‎ آنکه فرهنگستان زبان و ادب فارسی در سال ١٣٨٣خورشیدی، نیمه دوم را در‎ دو‎ مجلد به چاپ می‎رساند‎.


هنگامی ‎که‎ کارهای مربوط به‎ حروف‎نگاری‎ و نمونه‎خوانی نیمه دوم‎ منظومه‎ رو به پایان بوده، [[پيرنيا، علي|پیرنیا]] نشانه‎هایی از نیمه نخست منظومه را در ایروان‎ ارمنستان‎، کتابخانه ماتناداران، ردیابی می‌کند. برای‎ دستیابی‎ به نسخه‎ و ارائه‎ استنتاخی‎ دقیق از آن به‎ناچار دو بار به ارمنستان سفر می‌کند و چندی در ایروان ماندگار می‎شود و سرانجام پس از سال‎ها‎ تلاش‎ جهت‎ تصحیح‎ این‎ بخش، در نهایت‎ در‎ سال ١٣٩٠، نیمه نخست تاریخ منظوم زجاجی (همایون‎نامه) به اهتمام انتشارات میراث مکتوب و همانند نیمه دوم‎ در‎ دو‎ مجلد انتشار می‎یابد؛ بنابراین یک دوره‎ چهار جلدی‎ از‎ کل‎ منظومه‎ در اختیار پژوهشگران قرار می‎گیرد<ref>ر.ک: همان، ص40 و 41</ref>.
هنگامی ‎که‎ کارهای مربوط به‎ حروف‎نگاری‎ و نمونه‎خوانی نیمه دوم‎ منظومه‎ رو به پایان بوده، [[پيرنيا، علي|پیرنیا]] نشانه‎هایی از نیمه نخست منظومه را در ایروان‎ ارمنستان‎، کتابخانه ماتناداران، ردیابی می‌کند. برای‎ دستیابی‎ به نسخه‎ و ارائه‎ استنتاخی‎ دقیق از آن به‎ناچار دو بار به ارمنستان سفر می‌کند و چندی در ایروان ماندگار می‎شود و سرانجام پس از سال‎ها‎ تلاش‎ جهت‎ تصحیح‎ این‎ بخش، در نهایت‎ در‎ سال ١٣٩٠، نیمه نخست تاریخ منظوم زجاجی (همایون‎نامه) به اهتمام انتشارات میراث مکتوب و همانند نیمه دوم‎ در‎ دو‎ مجلد انتشار می‎یابد؛ بنابراین یک دوره‎ چهار جلدی‎ از‎ کل‎ منظومه‎ در اختیار پژوهشگران قرار می‎گیرد<ref>ر.ک: همان، ص40 و 41</ref>.
خط ۸۵: خط ۸۵:
# مقدمه و متن کتاب؛
# مقدمه و متن کتاب؛
#[[:noormags:1076762|عباسی، جواد؛ راشکی علی‎آبادی، جواد، «همایون‎نامه زجاجی و شاهنامه»، متن‎شناسی ادب فارسی، زمستان 1393، شماره 24، درج در پایگاه مجلات تخصصی نور (نورمگز)]].
#[[:noormags:1076762|عباسی، جواد؛ راشکی علی‎آبادی، جواد، «همایون‎نامه زجاجی و شاهنامه»، متن‎شناسی ادب فارسی، زمستان 1393، شماره 24، درج در پایگاه مجلات تخصصی نور (نورمگز)]].
# [[:noormags:1002525|آیدنلو، سجاد، «همایون‎نامه منظومه‎ای دینی - تاریخی و پیرو شاهنامه از سده هفتم»، کتاب ماه ادبیات، مرداد 1392، شماره 76، درج در پایگاه مجلات تخصصی نور (نورمگز)]].
# [[:noormags:1002525|آیدنلو، سجاد، «همایون‎نامه منظومه‌ای دینی - تاریخی و پیرو شاهنامه از سده هفتم»، کتاب ماه ادبیات، مرداد 1392، شماره 76، درج در پایگاه مجلات تخصصی نور (نورمگز)]].
#[[:noormags:1076762|آیدنلو، سجاد، «همایون‎نامه زجاجی و شاهنامه»، متن‎شناسی ادب فارسی، زمستان 1393، شماره 24، درج در پایگاه مجلات تخصصی نور (نورمگز)]].
#[[:noormags:1076762|آیدنلو، سجاد، «همایون‎نامه زجاجی و شاهنامه»، متن‎شناسی ادب فارسی، زمستان 1393، شماره 24، درج در پایگاه مجلات تخصصی نور (نورمگز)]].
   
   
۴۲۵٬۲۲۵

ویرایش