پرش به محتوا

همایون‌نامه (تاریخ منظوم): تفاوت میان نسخه‌ها

لینک درون متنی
(لینک درون متنی)
خط ۲۵: خط ۲۵:
| پیش از =
| پیش از =
}}  
}}  
'''همایون‎نامه (تاریخ منظوم)، نیمه نخست '''، اثر سراینده قرن هفتم، حکیم زجاجی، منظومه مفصلی در بحر متقارب است‎ که‎ ظاهراً‎ حدود شصت هزار بیت دارد و مطالب آن با گزارش ولادت پیامبر اکرم(ص) و رویدادهای صدر اسلام آغاز می‎شود و با نبرد ارسلان بن‎ طغرل‎ سلجوقی با برادرش محمد، پایان می‎پذیرد<ref>ر.ک: آیدنلو، سجاد، 1393، ص2</ref>.
'''همایون‎نامه (تاریخ منظوم)، نیمه نخست '''، اثر سراینده قرن هفتم، [[حکیم زجاجی]]، منظومه مفصلی در بحر متقارب است‎ که‎ ظاهراً‎ حدود شصت هزار بیت دارد و مطالب آن با گزارش ولادت پیامبر اکرم(ص) و رویدادهای صدر اسلام آغاز می‎شود و با نبرد ارسلان بن‎ طغرل‎ سلجوقی با برادرش محمد، پایان می‎پذیرد<ref>ر.ک: آیدنلو، سجاد، 1393، ص2</ref>.
این اثر توسط علی پیرنیا مورد تصحیح قرار گرفته است.
این اثر توسط علی پیرنیا مورد تصحیح قرار گرفته است.


==زمان نگارش==
==زمان نگارش==
تاریخ آغاز نظم همایون‎نامه دانسته نیست، ولی زجاجی در یک جا از پنجاه‎وهشت سالگی خویش یاد کرده است که اگر تاریخ زادن او سال 608ق، باشد، نشان می‎دهد در حدود 666ق، مشغول سرایش منظومه بوده و چون در جاهای دیگر به 67 و 68 سالگی‎اش نیز اشاره کرده، پس این کار در ده سال بعد (سال‎های 675 و 676ق) هم ادامه داشته است. بیتی در نیمه نخست همایون‎نامه هست که زجاجی می‎گوید: بیش از بیست سال است سرگرم نظم این منظومه است و این با در نظر داشتن حجم دو بخش آن، نباید نادرست و از مقوله مبالغه شعری باشد<ref>ر.ک: همان، 1392، ص57</ref>.
تاریخ آغاز نظم همایون‎نامه دانسته نیست، ولی [[حکیم زجاجی|زجاجی]] در یک جا از پنجاه‎وهشت سالگی خویش یاد کرده است که اگر تاریخ زادن او سال 608ق، باشد، نشان می‎دهد در حدود 666ق، مشغول سرایش منظومه بوده و چون در جاهای دیگر به 67 و 68 سالگی‎اش نیز اشاره کرده، پس این کار در ده سال بعد (سال‎های 675 و 676ق) هم ادامه داشته است. بیتی در نیمه نخست همایون‎نامه هست که [[حکیم زجاجی|زجاجی]] می‎گوید: بیش از بیست سال است سرگرم نظم این منظومه است و این با در نظر داشتن حجم دو بخش آن، نباید نادرست و از مقوله مبالغه شعری باشد<ref>ر.ک: همان، 1392، ص57</ref>.


==انگیزه نگارش==
==انگیزه نگارش==
درباره علت سرایش همایون‎نامه نیز در منظومه آمده است که یک‎ شب‎ شخصی‎ به خواب سراینده آمده و به او یادآور شده که با توجه به طبع جوان‎ و ذوق‎ روانی که دارد شایسته است کتابی به نظم درآورد تا از او یادگار‎ ارزنده‎ای‎ در‎ جهان بماند؛ پس از بیداری، یکی از دوستانش برای وی کتابی از سیره پیامبر و تاریخ‎ اسلام‎ هدیه می‎آورد؛ زجاجی آن را به فال نیک می‎گیرد و در صدد‎ برمی‎آید «همان کتاب همایون» را به نظم درآورد و به پیشگاه شمس‎الدین محمد جوینی‎ تقدیم‎ کند‎. گویا همان دوستی که کتاب را برای وی‎ هدیه‎ آورده، او را به این کار تشویق نیز کرده است. ضمناً باید در نظر داشت که‎ زجاجی‎ با شاهنامه کاملاً آشنا و مأنوس بوده است که چنین پیشنهادی به او‎ شده‎ و او نیز در خود توانایی تقلید از‎ فردوسی‎ و رقابت‎ با او را دیده است<ref>ر.ک: عباسی، جواد؛ راشکی علی‎آبادی، جواد، ص50؛ مقدمه مصحح، صفحه بیست‎وچهار</ref>.
درباره علت سرایش همایون‎نامه نیز در منظومه آمده است که یک‎ شب‎ شخصی‎ به خواب سراینده آمده و به او یادآور شده که با توجه به طبع جوان‎ و ذوق‎ روانی که دارد شایسته است کتابی به نظم درآورد تا از او یادگار‎ ارزنده‎ای‎ در‎ جهان بماند؛ پس از بیداری، یکی از دوستانش برای وی کتابی از سیره پیامبر و تاریخ‎ اسلام‎ هدیه می‎آورد؛ [[حکیم زجاجی|زجاجی]] آن را به فال نیک می‎گیرد و در صدد‎ برمی‎آید «همان کتاب همایون» را به نظم درآورد و به پیشگاه شمس‎الدین محمد جوینی‎ تقدیم‎ کند‎. گویا همان دوستی که کتاب را برای وی‎ هدیه‎ آورده، او را به این کار تشویق نیز کرده است. ضمناً باید در نظر داشت که‎ [[حکیم زجاجی|زجاجی]]‎ با شاهنامه کاملاً آشنا و مأنوس بوده است که چنین پیشنهادی به او‎ شده‎ و او نیز در خود توانایی تقلید از‎ فردوسی‎ و رقابت‎ با او را دیده است<ref>ر.ک: عباسی، جواد؛ راشکی علی‎آبادی، جواد، ص50؛ مقدمه مصحح، صفحه بیست‎وچهار</ref>.


==ساختار==
==ساختار==
درباره‎ شمار ابیات منظومه، با توجه‎ به‎ ناقص‎ بودن نسخه‎های‎ تصحیح‎‎شده، نمی‎توان چندان‎ توفیق‎ یافت. اشاره‎ای هم در این‎باره در خود منظومه یافت نمی‎شود. مصحح، تعداد ابیات‎ منظومه‎ را حدود‎ شصت‎ هزار‎ بیت برآورد کرده ‎است‎. نظر به اینکه نسخه نیمه دوم حاوی سی‎ودو هزار بیت بوده و نسخه نیمه یا‎ جلد‎ نخست نیز دارای بیش از بیست‎وچهار‎ هزار‎ بیت‎ است‎ و بالاخره با توجه‎ به‎ افتادگی‎های هر دو نسخه، می‎توان احتمال داد که زجاجی برای اینکه همایون‎نامه خود‎ را‎ با‎ شاهنامه هم‎سر کند، در زمینه شماره‎ ابیات‎ نیز‎ شاهنامه‎ را‎ مد نظر داشته است<ref>ر.ک: عباسی، جواد؛ راشکی علی‎آبادی، جواد، ص50-51</ref>.
درباره‎ شمار ابیات منظومه، با توجه‎ به‎ ناقص‎ بودن نسخه‎های‎ تصحیح‎‎شده، نمی‎توان چندان‎ توفیق‎ یافت. اشاره‎ای هم در این‎باره در خود منظومه یافت نمی‎شود. مصحح، تعداد ابیات‎ منظومه‎ را حدود‎ شصت‎ هزار‎ بیت برآورد کرده ‎است‎. نظر به اینکه نسخه نیمه دوم حاوی سی‎ودو هزار بیت بوده و نسخه نیمه یا‎ جلد‎ نخست نیز دارای بیش از بیست‎وچهار‎ هزار‎ بیت‎ است‎ و بالاخره با توجه‎ به‎ افتادگی‎های هر دو نسخه، می‎توان احتمال داد که [[حکیم زجاجی|زجاجی]] برای اینکه همایون‎نامه خود‎ را‎ با‎ شاهنامه هم‎سر کند، در زمینه شماره‎ ابیات‎ نیز‎ شاهنامه‎ را‎ مد نظر داشته است<ref>ر.ک: عباسی، جواد؛ راشکی علی‎آبادی، جواد، ص50-51</ref>.


همان‎ طور که بیان شد همایون‎نامه از دو بخش تشکیل‎ شده است و این مقاله در صدد معرفی بخش نخست آن است.
همان‎ طور که بیان شد همایون‎نامه از دو بخش تشکیل‎ شده است و این مقاله در صدد معرفی بخش نخست آن است.
خط ۴۶: خط ۴۶:
این اثر به‎لحاظ موضوعی از منظومه‎های دینی و تاریخیِ پیرو شاهنامه‎ است‎ و در‎ متنِ ابیاتِ آن اشاره آشکاری به نام خودش وجود ندارد؛ لیکن در سرعنوان (سرنویسِ) یکی‎ از‎ بخش‎های نیمه نخستِ آن در نسخه متن، «همایون‎نامه» نامیده شده است‎<ref>ر.ک: آیدنلو، سجاد، 1393، ص2</ref>. شاید «همایون‎نامه» نامیده شدن این منظومه به احترام و مبارکی سرگذشت حضرت محمد(ص) و رویدادهای آغاز اسلام است و چون منظومه با داستان تولد ایشان آغاز می‎شود و آراسته به نام رسول اکرم(ص) است، با واژه «همایون» نام‎گذاری شده است<ref>ر.ک: همان، 1392، ص57</ref>.
این اثر به‎لحاظ موضوعی از منظومه‎های دینی و تاریخیِ پیرو شاهنامه‎ است‎ و در‎ متنِ ابیاتِ آن اشاره آشکاری به نام خودش وجود ندارد؛ لیکن در سرعنوان (سرنویسِ) یکی‎ از‎ بخش‎های نیمه نخستِ آن در نسخه متن، «همایون‎نامه» نامیده شده است‎<ref>ر.ک: آیدنلو، سجاد، 1393، ص2</ref>. شاید «همایون‎نامه» نامیده شدن این منظومه به احترام و مبارکی سرگذشت حضرت محمد(ص) و رویدادهای آغاز اسلام است و چون منظومه با داستان تولد ایشان آغاز می‎شود و آراسته به نام رسول اکرم(ص) است، با واژه «همایون» نام‎گذاری شده است<ref>ر.ک: همان، 1392، ص57</ref>.


به‎لحاظ سبک ادبی، پیرنیا‎ شیوه شاعری زجاجی را ادامه سبکی می‎داند که شاعران نامور آذربایجان در نیمه دوم قرن ششم بدان شعر می‎سرودند؛ شاعرانی چون ابوالعلای گنجوی، قوامی گنجوی، فلکی شروانی، خاقانی‎ شروانی‎ و نظامی گنجوی. از منظر موضوع و قالب نیز پیرو فردوسی بوده و چندان به کار حکیم توس نزدیک شده و با شعر او خو گرفته که گاه مصرع یا بیتی از شاهنامه‎ را‎ عیناً و یا با پس‎وپیش کردن برخی واژه‎ها از آن خود کرده است؛ به‎عنوان‎مثال در بیت زیر آثار‎ تأثیر‎ شاهنامه در آن مشهود است‎:
به‎لحاظ سبک ادبی، پیرنیا‎ شیوه شاعری [[حکیم زجاجی|زجاجی]] را ادامه سبکی می‎داند که شاعران نامور آذربایجان در نیمه دوم قرن ششم بدان شعر می‎سرودند؛ شاعرانی چون ابوالعلای گنجوی، قوامی گنجوی، فلکی شروانی، خاقانی‎ شروانی‎ و نظامی گنجوی. از منظر موضوع و قالب نیز پیرو فردوسی بوده و چندان به کار حکیم توس نزدیک شده و با شعر او خو گرفته که گاه مصرع یا بیتی از شاهنامه‎ را‎ عیناً و یا با پس‎وپیش کردن برخی واژه‎ها از آن خود کرده است؛ به‎عنوان‎مثال در بیت زیر آثار‎ تأثیر‎ شاهنامه در آن مشهود است‎:
زجاجی می‎گوید:
 
[[حکیم زجاجی|زجاجی]] می‎گوید:
 
'''اگر‎ صد بود سال و گر سی‎وپنج    بباید شدن ‎زین [سرای سپنج]'''
'''اگر‎ صد بود سال و گر سی‎وپنج    بباید شدن ‎زین [سرای سپنج]'''
و فردوسی چنین سروده است:
و فردوسی چنین سروده است:
'''اگر صد بود سال اگر صد هزار    گذشت آن سخن‎ کآمد‎ اندر شمار'''<ref>ر.ک: عباسی، جواد؛ راشکی علی‎آبادی، جواد، ص40 و 41</ref>.
'''اگر صد بود سال اگر صد هزار    گذشت آن سخن‎ کآمد‎ اندر شمار'''<ref>ر.ک: عباسی، جواد؛ راشکی علی‎آبادی، جواد، ص40 و 41</ref>.
خط ۵۴: خط ۵۷:
بخش نخست همایون‎نامه به شیوه غالب مثنوی‎های ادب فارسی با تحمیدیه‎ای 62 بیتی آغاز می‎شود که متأسفانه پاره‎ای کلمات برخی ابیات و مصراع‎های آن در تک‎نسخه اثر، محو شده یا ناخوانا بوده و طبعاً جای آن‎ها خالی مانده است.
بخش نخست همایون‎نامه به شیوه غالب مثنوی‎های ادب فارسی با تحمیدیه‎ای 62 بیتی آغاز می‎شود که متأسفانه پاره‎ای کلمات برخی ابیات و مصراع‎های آن در تک‎نسخه اثر، محو شده یا ناخوانا بوده و طبعاً جای آن‎ها خالی مانده است.


پس از تحمیدیه، نعت 83 بیتی پیامبر و سپس منقبت خلفای راشدین در 103 بیت آمده است. 336 بیت بعد از آن، مدح مهتران زمان است و بعد، زجاجی در 67 بیت، ذیل عنوان «ترتیب کتاب همایون‎نامه» به گزارش ترتیب تاریخی موضوعات منظومه پرداخته و همچنان که خود خاطرنشان کرده، «در او اول از کار پیغمبر است». متن اثر با روایت مولود پیامبر اسلام(ص) آغاز شده است<ref>ر.ک: همان، ص58</ref>.
پس از تحمیدیه، نعت 83 بیتی پیامبر و سپس منقبت خلفای راشدین در 103 بیت آمده است. 336 بیت بعد از آن، مدح مهتران زمان است و بعد، [[حکیم زجاجی|زجاجی]] در 67 بیت، ذیل عنوان «ترتیب کتاب همایون‎نامه» به گزارش ترتیب تاریخی موضوعات منظومه پرداخته و همچنان که خود خاطرنشان کرده، «در او اول از کار پیغمبر است». متن اثر با روایت مولود پیامبر اسلام(ص) آغاز شده است<ref>ر.ک: همان، ص58</ref>.


موضوع این بخش همایون‎نامه شرح احوال حضرت محمد(ص) و حوادث صدر اسلام تا وفات پیامبر(ص) است و اثر، با گزارش چگونگی رحلت و خاک‎سپاری آن حضرت پایان می‎یابد. مؤخره 45 بیتی آن هم ستایش مخدوم سراینده (شمس‎الدین محمد جوینی) است<ref>ر.ک: همان</ref>.
موضوع این بخش همایون‎نامه شرح احوال حضرت محمد(ص) و حوادث صدر اسلام تا وفات پیامبر(ص) است و اثر، با گزارش چگونگی رحلت و خاک‎سپاری آن حضرت پایان می‎یابد. مؤخره 45 بیتی آن هم ستایش مخدوم سراینده (شمس‎الدین محمد جوینی) است<ref>ر.ک: همان</ref>.


مطابق با سنت رایج در سبک منظومه‎های دینی، تاریخی و پهلوانی پس از فردوسی، زجاجی هم علاوه بر قالب و وزن همایون‎نامه، به شیوه‎های مختلف دیگر از شاهنامه تأثیر پذیرفته است<ref>ر.ک: همان</ref>.
مطابق با سنت رایج در سبک منظومه‎های دینی، تاریخی و پهلوانی پس از فردوسی، [[حکیم زجاجی|زجاجی]] هم علاوه بر قالب و وزن همایون‎نامه، به شیوه‎های مختلف دیگر از شاهنامه تأثیر پذیرفته است<ref>ر.ک: همان</ref>.


او به‎رغم احترام به مقام ادبی فردوسی و بهره‎گیری‎های متنوع از بوطیقای شاهنامه، به‎ نقد و رد درون‎مایه به‎اصطلاح مغانه حماسه ملی ایران پرداخته است که البته مختص زجاجی نیست و نمونه‎های دیگری هم در تاریخ ادب و اندیشه ایرانی دارد<ref>ر.ک: همان</ref>.
او به‎رغم احترام به مقام ادبی فردوسی و بهره‎گیری‎های متنوع از بوطیقای شاهنامه، به‎ نقد و رد درون‎مایه به‎اصطلاح مغانه حماسه ملی ایران پرداخته است که البته مختص [[حکیم زجاجی|زجاجی]] نیست و نمونه‎های دیگری هم در تاریخ ادب و اندیشه ایرانی دارد<ref>ر.ک: همان</ref>.


==وضعیت کتاب==
==وضعیت کتاب==
۴۲۵٬۲۲۵

ویرایش