مثالب العرب: تفاوت میان نسخه‌ها

[[ابن کلبی، هشام بن محمد]] (نويسنده)

2.عربستان - اوضاع اجتماعي - پيش از اسلام

3.قبايل و نظام قبيله‏اي - عربستان - پيش از اسلام

| کتابخانۀ دیجیتال نور = 6309

| کد اتوماسیون = BOK10196

'''مثالب العرب'''، اثر نسب‌شناس قرن دوم هجری، [[ابن کلبی، هشام بن محمد|هشام بن محمد بن سائب کلبی]] (متوفای 204ق)، جهت شناساندن عیوب اعراب قریش است. این کتاب توسط [[طایی، نجاح|نجاح طائی]] تحقیق شده است

با توجه به اینکه نام کتاب «مثالب» و به معنای «عیوب» است باید محتوای کتاب ارتباطی با عیوب داشته باشد، ولی مؤلف در دو باب اول آن به ذکر تجارات و صناعات پرداخته است و در ادامه مطالبی مرتبط با عنوان کتاب آمده است. برخی از ابواب نیز همانند باب ابناء الحبشیات و سه باب بعد از آن نیز محتوای آن مرتبط با عنوان کتاب نمی‌باشند.

مؤلف در باب تجارات، پیشه هر شخص از قریش و غیر قریش از اعراب را برشمرده است، خلیفه اول و سوم، طلحة بن عبیدالله و عبدالرحمن بن عوف از کسانی بودند که پیشه بزازی داشتند، ابوطالب بن عبدالمطلب از کسانی بود که اول روز به بزازی و در پایان روز به پیشه عطاری مشغول می‌شد <ref>ر.ک: متن کتاب، ص39</ref> در این بخش از کتاب کسانی که در پیشه‌های دیگری از قبیل خرید و فروش گندم، جو، روغن نیز مشغول بودند نام برده شده است.

نویسنده، تعلیم را در بخش صناعات جای داده و نام اشخاصی چند را در این پیشه جای داده که از آن جمله‌اند: ابوسفیان صخر بن حرب، ابوقیس بن عبدمناف بن زهره که علمشان را از بشر بن عبدالملک گرفته بودند. <ref>ر.ک: همان، ص44</ref>

سومین باب کتاب، در بیان اسامی سرّاق و دزدان مشهور عرب می‌باشد. از جمله کسانی که دستشان به‌خاطر دزدی قطع شده، عوف بن عتبة بن عمرو بن مخزوم است که در زمان جاهلیت بارها دزدی کرد و قریش دست او را قطع کردند و به دلیل تکرار دزدی بعد از قطع شدن دستش، رجم شد <ref>همان، ص49</ref>

باب بعدی کتاب، اللاطة است. مؤلف در این باب اسامی افرادی که مشهور به لواط بودند را برشمرده است؛ کسانی چون: کرز بن ربیعة بن حبیب یا حاطب بن عمرو و...<ref>ر.ک: همان، ص53</ref>

باب البغائین و المخنثین پنجمین باب مثالب است که در آنجا نیز اسم‌هایی مانند عبدالله ابوطلحة بن عبدالله بن عثمان بن عمرو بن کعب، عفان بن ابوالعاص بن امیه و دیگران آورده شده است <ref>ر.ک: همان، ص54</ref>

باب بعدی باب الزناة است. مؤلف در این باب نام افرادی از قریش که مشهور به زنا بودند را برشمرده است. امیّة بن عبدشمس، ابوسفیان بن حرب، عبدالرحمن بن الحکم بن ابوالعاص و... در این باب جای گرفته‌اند<ref>ر.ک: همان، ص63</ref>  

در هشتمین باب کتاب به نام‌های مجلودین (شلاق‌خورده‌ها) پرداخته شده است؛ افرادی مانند العاص بن سعد بن العاص و العاص بن هشام بن المغیره و... جزو افرادی هستند که محکوم به شلاق شدند <ref>ر.ک: همان، ص67</ref>

در دهمین باب، نام زنانی که صاحب پرچم و نشانه بوده‌اند به میان آمده است و نام چندین زن بدکاره از طوائف و قبائل مختلف ذکر شده است. این ذکر نام همراه با توضیحات دیگری راجع به خانواده و احیانا حکایت کوتاهی از آن‌ها می‌باشد.  

در این کتاب، بابینیز به فرزندان نامشروعی که به مسند حکومت رسیدند اختصاص یافته است.  

یکی از این ابواب در بیان فرزندان زنان حبشی است؛ یعنی عرب‌هایی که از حبشه زن گرفته و از آنها دارای فرزند شده بودند. این اولاد چه کسانی هستند؟ یا فرزندان زنان نصرانی رومی؛ همین‌طور فرزندان زنان سندی که از قریش اسم افرادی مانند محمد بن علی بن ابی‌طالب(ع) و علی بن الحسین بن علی(ع) و زید بن علی بن الحسین(ع) و سعید بن هشام بن عبدالملک در این دسته ذکر شده‌اند. فرزندان زنان نبطی و یهودی نیز یکی پس از دیگری ذکر شده‌اند<ref>ر.ک: همان، ص107 و 108</ref>

باب بعدی باب الحمقی است. این باب، اسم افرادی را که به حماقت مشهور بوده‌اند در خود جای داده است.  

باب المتع یکی دیگر از ابواب کتاب است. در این باب اسامی اشخاصی که به ازدواج موقت معروف شده بودند آمده است. در این باب اشاره به مخالفت‌های خلیفه دوم با این نوع ازدواج شده است.

ماجرای فرستادن مروان حکم مردی از اهل شام را به‌سوی امام مجتبی(ع) نیز در باب مستقلی ذکر شده است و داستان آن چنین است: وقتی مرد شامی پیش امام مجتبی رسید گفت: پدر تو کسی بود که جماعت مسلمین را متفرق کرد، امیرالمؤمنین عثمان را کشت، خوارج را کشت و... امام در جواب او صبوری کرد و او را به قیامت واگذار کرد. در راه به امام حسین(ع) رسید و نامه مروان را بر امام حسین(ع) خواند. امام حسین(ع) چنین جواب دادند: برو به او بگو‌ای پسر زرقاء!‌ای پسر طردشده رسول خدا (ص)!‌ای پسر زنی که در بازار ذی‌الحجاز مردان را به‌سوی خود فرامی‌خواند!‌ای پسر ام‌حنبل که در بازار عکاظ دارای پرچم بود! وقتی فرستاده مروان این مطلب را به وی منتقل کرد، مروان گفت: برو به‌سوی آنها و بگو: شهادت می‌دهم که تو حسن بن علی پسر رسول خدا و شبیه او هستی و به حسین بن علی بگو تو پسر علی(ع) هستی. امام حسین(ع) نیز فرمود: مروان بداند که هر دو (این صفات) مال من است نه مال مروان <ref>ر.ک: همان، ص119 و 120</ref>

هرچند محتوای این کتاب پسندیده نیست، بلکه خود نوعی اشاعه عیوب بشمار می‌رود، ولی در لابه‌لای متون آن مطالبی یافت می‌شود که از جله ویژگی‌های منحصربه‌فرد این کتاب محسوب می‌شود؛ بحث‌های نسب‌شناسی (محل و زمان تولد و مواردی از این قسم) که در جای جای کتاب به چشم می‌خورد، دارای اهمیت ویژه برای نسب‌شناسان است.

با توجه به اینکه بسیاری از مطالب کتاب حاوی عیوب بنی امیه است و نامی از بنی هاشم در این کتاب برده نشده است، دستخوش تحریفی بس زشت شده است؛ از این جمله است: «(عن) هشام عن أبيه قال: كانت برة بنت مرّ بن أد أخت تميم بن مرّ تحت خزيمة بن مدركة، فولدت له أسد بن خزيمة، ثم هلك عنها، فخلف عليها ابنه كنانة بن خزيمة نكاح المقت، فولدت له ولده كلهم إلّا عبدمناف بن كنانة؛ فانه لغیر برة لكنانة النضر و مالك و ملكان و سعد و عامر»<ref>ر.ک: همان، ص69</ref> که با روایات بسیاری از جمله «إن النبي لم یولد إلا من نكاح كنكاح الإسلام» معارض است و یا اینکه به عباس بن عبدالمطلب (در باب نكاح الجاهلية) تهمت زنا می‌زند<ref>ر.ک: همان، ص72</ref>

این نسخه از کتاب که توسط [[طایی، نجاح|نجاح طائی]] تحقیق شده است، همان نسخه شیخ محمد سماوی موجود در کتابخانه نجف اشرف است ‏ <ref>ر.ک: مقدمه، ص5</ref>

==پانویس ==

<references />

مقدمه و متن کتاب.

== وابسته‌ها ==