نور الآفاق
نورالآفاق؛ شرح دعای مکارم الأخلاق، محمدحسین ذوعلم (متوفای ۱۳۷۳ق)، شرحی بر دعای مکارم الاخلاق منقول از امام سجاد (ع) است که به تبیین اصول نظام اخلاقی اسلام، مراتب ایمان و نکات سلوک انسان برای رسیدن به تعالی و کمال معنوی میپردازد.
| نور الآفاق | |
|---|---|
 | |
| پدیدآوران | ذوعلم اصفهانی، حسین (نويسنده)
ذوعلم، علی (مصحح) علی بن حسین (ع)، امام چهارم ( نویسنده) |
| عنوانهای دیگر | شرح دعای مکارم الاخلاق ** نور الآفاق |
| سال نشر | 1380ش |
| چاپ | 1 |
| شابک | 964-93354-3-9 |
| موضوع | دعای مکارم الاخلاق - نقد و تفسیر - اخلاق اسلامی |
| زبان | فارسی |
| تعداد جلد | 1 |
| کد کنگره | 9ذ70422م 270 BP |
| نورلایب | مطالعه و دانلود pdf |
شیوه شرح
این کتاب، شرحی تحلیلی و جامع است که به بیان تمامی جوانب سلوک و نکات معنوی پرداخته است. شارح در طول اثر از استناد فراوان به آیات قرآن و احادیث معصومین(ع) برای تبیین مفاهیم استفاده میکند[۱].
ساختار کتاب
کتاب شامل یادداشت مصحح، متن دعای مکارم الاخلاق، دیباچه و چهارده فصل اصلی و خاتمه است.
محتوای کتاب
در آغاز یادداشت مصحح کتاب مشتمل بر مطالبی پیرامون دعای مکارم الاخلاق، نکاتی درباره تصحیح متن کتاب و ویژگیهای آن آمده[۲] سپس متن دعای مکارم الاخلاق به همراه ترجمه آن ذکر شده است [۳] به دنبال آن شارح در دیباچه شرح مطالبی در باره شرح ذکر کرده است[۴]
فصل اول به تبیین جایگاه بنیادین و برکات ذکر شریف صلوات اختصاص یافته و شامل دو بخش است. فضیلت ذکر شریف صلوات بخش نخست مطالب این فصل را تشکیل داده و بخش دوم به آثار و ثمرات ذکر شریف صلوات اختصاص یافته ااست. نویسنده در هر بخش به احادیث و روایات معصومان استناد جسته است [۵]
در فصل دوم به ایمان، معرفتالله و نبوت پرداخته شده و مبانی اعتقادی بر پایه فقره اول دعا بررسی شده است. از مهمترین محورهای این فصل نخست معرفت خداوند و اقسام ایمان است که در آن به تبیین معنای لغوی و اصطلاحی ایمان و درجات پرداخته شده است[۶] تحصیل ایمان و مراتب آن به اضافه حرمت مؤمن از دیگر مطالب مطرح شده در این فصل است[۷]. در ادمه به نبوت و خاتمیت نبی اکرم(ص) که به اثبات نبوت پیامبر اسلام(ص)، معجزات ایشان و بهویژه اعجاز قرآن از جنبههای مختلف پرداخته و از ایمان حضرت امیرالمؤمنین(ع) به پیامبر(ص) که شامل بحث پیرامون اولین مؤمن به اسلام و جایگاه ایشان در تصدیق نبوت سخن به میان آمده است [۸].
فصل سوم درباره یقین و امامت است و به تبیین یقین و مراتب آن و یقین اهلبیت(ع) میپردازد و شمهای از فضائل و مناقب بیشمار حضرت علی(ع) را بیان میکند[۹].
فصل چهارم به نیت، اخلاص، عمل صالح و مقام حضرت زهرا(س) اختصاص یافته است. مؤلف در این بخش به زیربنای اعمال انسانی میپردازد که عبارت از نیت و اخلاص است. وی ضمن اشاره به معنای نیست آثار حسن نیت در زندگی انسان اشاره کرده سپس از خلاص و اهمیت پاکسازی عمل از ریا سخن گفته و به آثار وضعی خلوص در نیل به مقامات معنوی و همچنین عمل صالح اشاره کرده است[۱۰]. در ادامه به فضائل حضرت زهرا (س) و مقام و مرتبت ایشان پرداخته شده است.[۱۱].
فصل پنجم ترکیبی از مباحث اخلاقی و تاریخی است، از جمله به اغوای شیطان و راههای نفوذ و ضرورت اخلاص برای رهایی از بند او پرداخته شده و همچنین به آثار خلوص و خلوص ائمه اطهار اشاره شده است[۱۲] در ادامه متعرض بخشی از سیره معصومان(ع) شده و به بررسی تفصیلی صلح امام حسن(ع) با معاویه و علل آن، سپس قیام امام حسین(ع) و وقایع عاشورا به عنوان الگوی عالی اخلاص و فداکاری و عظمت مصیبت ایشان پرداخته شده است[۱۳].
در فصل ششم نخست مطالبی مربوط به توکل مطرح گردیده و ضمن اشاره به توکل و درجات آن و اینکه توکل واقعی با تلاش و کوشش منافاتی ندارد مطالبی درباره هدف آفرینش انسان مطرح شده سپس از حقانیت حضرت خاتم الانبیاء(ص)، اشاره به غیبت امام مهدی(ع) و یقین به معاد و لزوم اشتغال به اموری که برای آخرت سودمند است، سخن گفته شده است[۱۴]. در آخر به بیان شمهای مناقب، مفاخر امام سجاد(ع) و فرازهایی از خطبههای ایشان در شام، پرداخته شده است[۱۵].
در فصل هفتم از غنا و عزت، مفهوم واقعی وسعت رزق و وظایف شرعی ثروتمندان در قبال محرومان، عبودیت و حقیقت مقام بندگی و مذمت عجب و خودپسندی،فضیلت صفت خیرخواهی، اقسام و شرایط آن سخن به میان آمده است[۱۶]. همچنین به گوشهای از مناقب و فضائل امام باقر(ع) و کیفیت انفاق ائمه اطهار(ع) اشاره شده است[۱۷].
فصل هشتم نخست به حسن خلق فوائد و ثمرات آن پرداخته اخلاق، و از اخلاق ناپسند و آثار آن در مقام آدمیت سخن به میان آمده است. سپس مطالبی پیرامون مذمت فخرفروشی، تکبر و اقسام آن و... مطرح شده است[۱۸]. مناقب و فضایل امامان معصوم از دیدگاه عالمان سنی به اضافه دستور امام صادق(ع) به عنوان بصری و بیان حقیقت عبودیت و... از دیگر مطالب ذکر شده در این فصل است [۱۹].
در فصلهای بعدی کتاب مسائلی همچون مذمت حسد، بیان مفاسد زبان، ظلم و اقسام آن، اقتصاد و میانه روی، ابتلای مؤمن و آثار آن، آداب کسب، آثار تعفف، حالات و برخی از معجزات امام حسن عسکری(ع)، اغتنام ایام حیات فواید ذکر و...مطرح شئه است
در خاتمه کتاب به تاریخ اتمام کار تصحیح کتاب، ترجمه آیات، روایات و عبارات عربی و استخراج منابع و مصادر اشاره شده است[۲۰].
ویژگیهای کتاب
این اثر از دو ویژگی برجسته برخوردار است. نخست اینکه در این اثر، همراه با شرح دعا، به مناسبت، هم اصول عقاید به طور مختصر و اجمالی بیان شده و هم به ترتیب، نکاتی درباره الگوها و نمونههای عینی و عملی اخلاق الهی یعنی پیامبر(ص) و معصومان(ع) ارائه شده است که مجموعه کاملی را از ارکان اساسی تربیت انسان تشکیل میدهد[۲۱]. دوم آن است که مؤلف خود در وادی زهد و عبادت و عمل به اصول و ارزشهای اخلاقی و معنوی، مراتب عالی را طی کرده است. لذا این اثر، حاصل و چکیده روح وارسته و نفس سالکی است که از سر درد و اخلاص و برای کاستیها و خلأهای اخلاقی نوشته شده است[۲۲].
پانویس
- ↑ ر.ک: یادداشت مصحح، صفحه سیزده
- ↑ ر.ک: همان، صفحه یازده- شانزده
- ↑ ر.ک: متن دعای مکارم الاخلاق، صفحه هفده- بیست و سه
- ↑ ر.ک: دیباچه، ص 1- 4
- ↑ رک: متن کتاب، ص5- 13
- ↑ ر.ک: همان، ص15- 21
- ↑ ر.ک: همان، ص22- 28
- ↑ ر.ک: همان، ص29- 40
- ↑ ر.ک: همان، ص41- 68
- ↑ ر.ک: همان، ص69- 80
- ↑ ر.ک: همان، ص80- 84
- ↑ ر.ک: همان، ص85- 100
- ↑ ر.ک: همان، ص101- 122
- ↑ ر.ک: همان، ص125- 145
- ↑ ر.ک: همان، ص146- 151
- ↑ ر.ک: همان، ص153- 184
- ↑ ر.ک: همان، ص185- 190
- ↑ ر.ک: همان، ص 191- 217
- ↑ ر.ک: همان، ص218- 234
- ↑ ر.ک: همان، ص429
- ↑ ر.ک: یادداشت مصحح، صفحه سیزده
- ↑ ر.ک: یادداشت مصحح، صفحه چهارده- پانزده
منابع مقاله
مقدمه و متن کتاب.