معجم علوم القرآن

معجم علوم القرآن تألیف قاری، نویسنده، محقق و استاد دانشگاه اردنی ابراهيم محمد جرمى (متولد ۱۹۶۶ م).

معجم علوم القرآن
پدیدآوران	جرمی، ابراهیم (نویسنده)
عنوان‌های دیگر	علوم القرآن، التفسیر، التجوید، القراءات
ناشر	دار القلم
مکان نشر	دمشق - سوریه
سال نشر	1422 ق
چاپ	1
موضوع	قرآن - تجوید قرآن - دایرةالمعارف‏ها قرآن - علوم قرآنی قرآن - قرائت
زبان	عربی
تعداد جلد	1
کد کنگره	‏BP‎‏ ‎‏69‎‏/‎‏5‎‏ ‎‏/‎‏ج‎‏4‎‏م‎‏6
نورلایب	مطالعه و دانلود pdf

كتاب پيرامون موضوعات مختلف علوم قرآنى نوشته شده است مؤلف در اين كتاب موضوعات مربوط به علوم قرآن، تفسير، تجويد و قرائت‌ها را جمع‌آورى، و به صورت الفبائى تنظيم نموده است.وى در ابتداى هر موضوع، آن را از نظر لغت و اصطلاح معنا، آنگاه توضيح مختصرى پيرامون آن ارائه مى‌نمايد.

بخشى از مطالب پيرامون قرائت قرآن است و نام و اسامى سوره‌هاى قرآن را به ترتيب حروف الفباء ذكر و شرح مختصرى پيرامون هر كدام از آنها بيان كرده است.

نویسنده در مقدمه کتاب بیان می‌کند که هدف اصلی از تألیف این معجم، پر کردن خلأ موجود در کتابخانه اسلامی در زمینه معجم‌های تخصصی علوم قرآن است. وی اشاره می‌کند که اگرچه در زمینه‌های زبان، نحو، بلاغت، فلسفه و سایر علوم معاجم متعددی تألیف شده، اما در حوزه علوم قرآن معجم جامعی وجود نداشته است

ويژگى‌ها

1. پس از ذكر موضوع مورد بحث، آن موضوع را از نظر لغت و اصطلاح معنا مى‌نمايد
2. در ابتداى هر عنوان شرح مختصرى پيرامون آن ارائه مى‌نمايد
3. مطالب و موضوعات را از کتاب‌هاى مختلف جمع‌آورى و به صورت موضوع واحد، ارائه نموده است.
4. در توضيح مطالب از مثالهاى قرآنى استفاده مى‌نمايد.
5. در موضوعات اختلافى، ديدگاه‌هاى صاحب نظران را مطرح و در پايان نتيجه گيرى مى‌نمايد.

ساختار

کتاب به صورت الفبایی تنظیم شده و نمی‌توان برای آن فصول یا بخش‌های متعددی در نظر گرفت. هر اصطلاح در باب حرف مربوطه قرار گرفته است. کتاب با مقدمه‌ای مفصل آغاز می‌شود که در آن نویسنده به تبیین ضرورت تألیف معاجم علمی و جایگاه علوم قرآن می‌پردازد..

گزارش محتوا

نویسنده در مقدمه کتاب بیان می‌کند که هدف اصلی از تألیف این معجم، پر کردن خلأ موجود در کتابخانه اسلامی در زمینه معجم‌های تخصصی علوم قرآن است. وی اشاره می‌کند که اگرچه در زمینه‌های زبان، نحو، بلاغت، فلسفه و سایر علوم معاجم متعددی تألیف شده، اما در حوزه علوم قرآن معجم جامعی وجود نداشته است.

نمونه‌هایی از محتوای کتاب:

لف) مدخل «القرآن» (باب القاف) نویسنده در این مدخل به تعریف لغوی و اصطلاحی قرآن می‌پردازد:

لغتاً: مصدر «قرأ» و به معنای جمع است. قرآن به این دلیل قرآن نامیده شده که سوره‌ها و آیات را جمع و ضم کرده است . اصطلاحاً: کتاب خداوند متعال که بر رسول خدا(ص) برای اعجاز به یک سوره از آن نازل شده، تلاوت آن عبادت است، با سوره فاتحه آغاز و با سوره ناس پایان می‌یابد. ب) مدخل «جمع القرآن» (باب الجیم) نویسنده مراحل جمع‌آوری قرآن را در پنج مرحله تبیین می‌کند:

1. الجمع النبوی: جمع‌آوری قرآن در عصر پیامبر(ص) در صحیفه‌ها.
2. الجمع البکری: جمع‌آوری در عصر ابوبکر صدیق به ریاست زید بن ثابت.
3. الجمع العثمانی: جمع‌آوری در عصر عثمان بن عفان.
4. جمع القراءات: جمع‌آوری قرائات
5. الجمع الصوتی: جمع‌آوری صوتی قرآن .

نویسنده منهج زید بن ثابت در جمع‌آوری قرآن را شامل چهار اصل می‌داند: دعوت از حافظان قرآن، مقایسه محفوظات با مکتوبات، شرط شهادت دو شاهد، و نوشتن آیات بر اساس ترتیب و ضبط متلقی از پیامبر(ص).

ج) مدخل «التفسیر» (باب التاء) نویسنده تفسیر بالمعقول را تفسیر قرآن با معانی اقتضا شده از علوم مستمد از علم تفسیر (نحو، صرف، بلاغه، اخبار عرب، اصول فقه) تعریف می‌کند. وی تأکید می‌کند که باب فهم کتاب خدا باز است و تفسیر بالمعقول به تنهایی کافی نیست، بلکه نیازمند تفسیر بالمأثور است.

د) مدخل «المحكم» (باب المیم) نویسنده دو اعتبار برای احکام قرآن بیان می‌کند:

قرآن از جهت احکام الفاظ و معانی و دقت دلالت، همگی محکم است برخی آیات محکم و برخی متشابه هستند. آیات محکمات، اصول اعتقاد، شریعت و آداب هستند. هـ) مدخل «أسماء القرآن» (باب الألف) نویسنده 47 نام و صفت برای قرآن ذکر می‌کند، از جمله: أحسن الحدیث، الفرقان، الکتاب، النور، الهدی، الشفاء، الرحمة، و غیرها.

و) مدخل «القراءات القرآنیة» (باب القاف) نویسنده قرائات قرآنی را علم به چگونگی ادای کلمات قرآن و اختلاف نطق با انتساب به علمای قرآن تعریف می‌کند و به اقسام قرائات (سبعه، ثلاثه، عشره، متواتره، شاذة) اشاره می‌کند.

ز) مدخل «نزول القرآن» (باب النون) نویسنده نزول قرآن را به دو قسم تقسیم می‌کند:

1. نزول به آسمان دنیا به صورت یکجا
2. نزول به زمین به صورت منجم در 23 سال

وی نزول دوم را مورد اجماع می‌داند و نزول اول را فاقد دلیل معتبر می‌شمارد.

منابع مقاله

1. مقدمه و متن کتاب.