خشنی، محمد بن حارث

محمد بن حارث خشنی
نام کامل	محمد بن حارث بن اسد خشنی قیروانی اندلسی
نام‌های دیگر	ابوعبدالله، ابن حارث
نام پدر	حارث بن اسد
ولادت	حدود ۲۸۸ هجری قمری (۹۰۱ میلادی)
محل تولد	قیروان، تونس کنونی، تونس (آفریقیه)
محل زندگی	قیروان، قرطبه، سبته، بجانه
رحلت	صفر ۳۶۱ هجری قمری (به نقلی ۳۶۴، ۳۷۱ ق)
مدفن	مقبرة مومره، قرطبه
دین	اسلام
مذهب	مالکی
پیشه	فقیه، محدث، مورخ، ادیب، شاعر، شیمیدان
منصب	والی شوری در قرطبه، والی مواریث در بجانه
اطلاعات علمی
علایق پژوهشی	فقه مالکی، حدیث، تاریخ، شیمی، ادبیات
اساتید	احمد بن نصر احمد بن زیاد ابوبکر بن لبّاد ممسي قاسم بن اصبغ احمد بن عبادة محمد بن لبابة محمد بن عبدالملک بن أیمن حسن بن سعد
شاگردان	ابوبکر بن حویل عبدالرحمان تجیبی سعید بن ابوحامد اسماعیل بن احمد حجازی
برخی آثار	أخبار الفقهاء و المحدثين قضاة قرطبة طبقات علماء أفريقية أصول الفتيا في الفقه على مذهب الإمام مالک الاتفاق و الاختلاف

برای دیگر کاربردها، خشنی (ابهام‌زدایی) را ببینید.

ابوعبدالله محمد بن حارث بن اسد خُشَنی قیروانی اندلسی (متوفی صفر ۳۶۱ ق) فقیه، محدث، مورخ، ادیب، شاعر و شیمی‌دان برجسته مالکی مذهب در قرن چهارم هجری بود. او در قیروان متولد شد و پس از تحصیل در آنجا، در جوانی به اندلس مهاجرت کرد و در قرطبه ساکن شد. خشنی مورد توجه ویژه خلیفه اموی حکم المستنصر قرار گرفت و مناصب قضایی و شوری را بر عهده داشت. او آثار متعددی در فقه، تاریخ و تراجم تألیف کرد که مهم‌ترین آنها «قضاة قرطبة»، «طبقات علماء إفریقیة» و «أصول الفتیا» است. پس از مرگ حامی خود، به فقر دچار شد و به فروش عطر و روغن پرداخت.

ولادت

محمد بن حارث بن اسد خشنی در حدود سال ۲۸۸ هجری قمری (۹۰۱ میلادی) در شهر قیروان (در تونس کنونی) متولد شد. نسبت «خشنی» به خاستگاه قبیله‌ای او در منطقه خُشَن (نزدیک قیروان) اشاره دارد. یاقوت حموی نیز در معجم البلدان از «خشن» به عنوان موضعی در افریقیه نام برده است.

تحصیلات

خشنی دروس اولیه را در قیروان نزد فقیهانی چون احمد بن نصر، احمد بن زیاد، ابوبکر بن لبّاد، ابوالفضل عباس بن عیسی ممسی و ابن وضاح فراگرفت.

در سال ۳۱۱ یا ۳۱۲ هجری قمری (۹۲۳-۹۲۴ م) در حالی که جوان بود، به اندلس مهاجرت کرد. در قرطبه از محضر قاسم بن اصبغ، احمد بن عبادة، محمد بن یحیی بن لبابة، محمد بن عبدالملک بن أیمن و حسن بن سعد بهره برد. احمد بن عبادة نقل کرده که خشنی را در مجلس احمد بن نصر در قیروان دیده است که «شعله‌ای فروزان در مناظره» بود.

اساتید

از جمله اساتید خشنی:

- احمد بن نصر

- احمد بن زیاد

- ابوبکر بن لبّاد

- ابوالفضل عباس بن عیسی ممسی

- قاسم بن اصبغ

- احمد بن عبادة

- محمد بن یحیی بن لبابة

- محمد بن عبدالملک بن أیمن

- حسن بن سعد

شاگردان

از جمله شاگردان و راویان خشنی:

- ابوبکر بن حویل (از راویان اصلی)

- عبدالرحمان بن احمد تجیبی

- سعید بن ابوحامد

- اسماعیل بن احمد حجازی

ویژگی‌های علمی و شخصیتی

خشنی در منابع به عنوان فردی با ویژگی‌های زیر معرفی شده است:

- فقیه حافظ و متقدم در مذهب مالکی

- محدث (راوی حدیث)

- مورخ برجسته

- ادیب و شاعر بلیغ (هرچند گاهی خطای ادبی داشت)

- حکیم و شیمی‌دان (دارای دانش کیمیا و ساخت عطر و روغن)

- نبیه و ذکی و فطن در مسائل فقهی

- عالم به فتوا و حسن قیاس در مسائل

فعالیت‌ها و مناصب

خشنی در حدود سال ۳۲۰ هجری قمری به شهر سبته (در مراکش کنونی) سفر کرد و با اصلاح جهت قبله مسجد جامع آن شهر، شهرت یافت. در قرطبه، مورد توجه و حمایت حکم بن عبدالرحمان (مستنصر بالله، ولیعهد و سپس خلیفه اموی اندلس) قرار گرفت. او را به «ولایت مواریث» در شهر بجانه و سپس به «شوری» (مشاوره قضایی) در قرطبه منصوب کرد. خشنی برای او آثار بسیاری تألیف کرد و به گفته ابن فرضی، تا صد دیوان برای او نوشت.

پس از مرگ حکم المستنصر (۳۶۶ ق) و روی کار آمدن منصور بن ابی عامر، جایگاه خشنی کاهش یافت و او به فقر دچار شد. در منابع آمده است که او در دکانی به فروش عطر و روغن می‌پرداخت. حاجی خلیفه در کشف الظنون نیز به این موضوع اشاره کرده است.

وفات

در تاریخ وفات خشنی اختلاف است. مشهورترین قول، سال ۳۶۱ هجری قمری (۱۳ صفر) در قرطبه است. برخی منابع ۳۶۴ قمری و برخی ۳۷۱ قمری را ذکر کرده‌اند. با توجه به اینکه او پس از مرگ حکم المستنصر (۳۶۶ ق) زنده بوده است، تاریخ ۳۷۱ ق محتمل‌تر به نظر می‌رسد. پیکر او در مقبره «مومره» در قرطبه به خاک سپرده شد.

آثار

از محمد بن حارث خشنی آثار متعددی بر جای مانده است. برخی از مهم‌ترین آنها عبارتند از:

• أصول الفتیا في الفقه على مذهب الإمام مالک – در اصول استنباط احکام در مذهب مالکی، مشتمل بر ۶۸ باب فقهی. با تحقیق محمد مجدوب، محمد ابوالاجفان و عثمان بطیخ، چاپ دارالکتاب العربی (۱۹۸۵ م)
• قضاة قرطبة (تاریخ قضات قرطبه) – تألیف به فرمان حکم المستنصر. مشتمل بر زندگینامه قضات قرطبه از فتح اندلس تا سال ۳۵۶ ق. چاپ‌های متعدد: مادرید (۱۹۱۴ م، با ترجمه اسپانیایی)، تحقیق ابراهیم ابیاری (قاهره و بیروت، ۱۴۱۰ ق)، تحقیق عزت عطار حسینی (قاهره، ۱۳۷۲ ق)
• طبقات علماء إفریقیة (یا علماء افریقیة) – در زندگینامه علمای قیروان و آفریقای شمالی. چاپ با اهتمام محمد بن ابی‌شنب (الجزایر، ۱۳۳۲ ق) و عزت عطار حسینی (در ذیل قضاة قرطبة)
• أخبار الفقهاء و المحدثین – چاپ با مقدمه اسپانیایی توسط ماریا لوئیزا آویلا و لوییس مولینا (مادرید، ۱۹۹۲ م)
• الاتفاق و الاختلاف في مذهب مالک بن أنس و أصحابه – قطعه‌ای از آن (۱۶ برگ) در کتابخانه ملی تونس موجود است
• كتاب النسب – در انساب
• تاریخ علماء الأندلس
• تاریخ الإفریقیین
• طبقات فقهاء المالکیة
• التحاصر و المغالاة
• كتاب التعریف
• كتاب المولد و الوفاة – در تولد و وفات پیامبر (ص)
• مناقب سحنون
• الرواة عن مالک
• دیوان شعر – گفته شده که برای حکم المستنصر حدود صد دیوان تألیف کرد

منابع مقاله

• بوسنینه، منجی، موسوعة أعلام العلماء و الأدباء العرب و المسلمین، بیروت: دار الجیل، ۲۰۰۵م.
• قاضی عیاض، عیاض بن موسی، جمهرة تراجم الفقهاء المالکیة، دبی: دار البحوث للدراسات الإسلامیة و إحیاء التراث، ۲۰۰۲م
• زرکلی، خیرالدین، الأعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م،
• ذهبی، محمد بن احمد، سیر أعلام النبلاء، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۹۹۴م،
• ابن فرضی، عبدالله بن محمد، تاریخ علماء الأندلس، تونس: دار الغرب الإسلامی، ۲۰۰۸م،
• سبحانی تبریزی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، قم: مؤسسه امام صادق (ع)، ۱۴۱۸ق،
• محفوظ، محمد، تراجم المؤلفین التونسیین، بیروت: دار الغرب الإسلامی، ۱۹۹۴م.
• حاج منوچهری، فرامرز، «خشنی، محمد»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۴۰۴ش،
• حاجی خلیفه، مصطفی بن عبدالله، ترجمه تقويم التواريخ (سالشمار وقايع مهم جهان از آغاز آفرينش تا سال 1085 هـ.ق)، تهران: مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب،
• مشار، خان بابا، فهرست کتابهای چاپی عربی، تهران: چاپخانه رنگین، ۱۳۴۴ش،
• یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم الأدباء، ترجمه عبدالحمید آیتی، تهران: سروش، ۱۳۸۱ش،
• پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، فرهنگ‌نامه مؤلفان اسلامی، تهران: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۷ش.
• پایگاه تراجم: محمد بن حارث الخشني
• پایگاه جامع تاریخ: وفات محمد بن حارث خُشَنی
• پایگاه سحنون: الإمام أبو عبد الله محمد بن حارث الخشني القيرواني

وابسته‌ها

• أصول الفتيا في الفقه على مذهب الإمام مالک
• طبقات علماء أفريقية
• قضاة قرطبة
• أخبار الفقهاء و المحدثين