عسقلانی، آدم بن ابی‌ایاس

ابوالحسن آدم بن عبدالرحمن بن محمد بن شعیب خراسانی مروذی بغدادی عسقلانی (۱۳۲ – ۲۲۰ق)، مشهور به آدم بن ابی‌ایاس، از حافظان و محدثان برجسته سده سوم هجری و از مشایخ امام بخاری بود. او که در بغداد نشو و نما یافت، برای کسب حدیث به سرزمین‌های مختلف سفر کرد و سرانجام در عسقلان ساکن شد. آدم بن ابی‌ایاس در فتنه «خلق قرآن» از مدافعان سرسخت عقیده به قدمت قرآن بود و با ارسال پیامی به احمد بن حنبل در زندان، او را به پایداری در این راه تشویق نمود.

آدم بن ابی‌ایاس عسقلانی
نام کامل	آدم بن عبدالرحمن بن محمد (ناهیه بن شعیب)
لقب	ابوالحسن
نسب	مولای بنی تمیم (یا بنی تیم)
نام پدر	ابی‌ایاس (عبدالرحمن بن محمد، یا ناهیه بن شعیب)
ولادت	۱۳۲ق (۷۴۹م)
محل تولد	مروالرود (خراسان) / بغداد
محل زندگی	بغداد، عسقلان
رحلت	جمادی‌الآخره ۲۲۰ق (۸۳۵م) - به نقلی ۲۲۱ق
مدفن	عسقلان، فلسطین
طول عمر	۸۸ سال
فرزندان	عبید (پسر)
دین	اسلام
مذهب	اهل سنت (حنفی)
پیشه	محدث، مفسر، واعظ (ورّاق)
منصب	محدث عسقلان
اطلاعات علمی
درجه علمی	حافظ، امام، قدوه، شیخ الشام
علایق پژوهشی	حدیث، تفسیر، علوم قرآنی
اساتید	شعبة بن حجاج ابن ابی ذئب لیث بن سعد مسعودی حماد بن سلمه حریز بن عثمان ورقاء بن عمر شیبان النحوی اسرائیل بن یونس مبارک بن فضاله حفص بن میسره
شاگردان	محمد بن اسماعیل بخاری ابوحاتم رازی ابوزرعه دمشقی دارمی احمد بن ازهر اسماعیل سمویه هاشم بن مرثد طبرانی ابراهیم بن هیشم بلدی
برخی آثار	تفسیر القرآن کتاب الحدیث کتاب ثواب الأعمال

برای دیگر کاربردها، عسقلانی (ابهام‌زدایی) را ببینید.

نام و نسب

نام کامل او «آدم بن عبدالرحمن بن محمد» است و کنیه‌اش «ابوالحسن» می‌باشد. در برخی منابع، نام پدرش «ناهیه بن شعیب» ذکر شده است. او به «مروذی» (منسوب به مروالرود در خراسان) و سپس به «بغدادی» و «عسقلانی» شهرت یافت.

ولادت

آدم بن ابی‌ایاس در سال ۱۳۲ هجری قمری (۷۴۹ میلادی) در مروالرود (خراسان) به دنیا آمد. برخی منابع تولد او را در بغداد دانسته‌اند.

تحصیلات و اساتید

آدم بن ابی‌ایاس برای طلب حدیث از خراسان به بغداد رفت و در آنجا از محضر اساتید برجسته‌ای چون شعبة بن حجاج (که بیشترین بهره را از او برد)، ابن ابی‌ذئب، لیث بن سعد، مسعودی، ورقاء، حماد بن سلمه، حریز بن عثمان و بسیاری دیگر بهره گرفت.

احمد بن حنبل گفته است که آدم از جمله شش یا هفت نفری بود که احادیث شعبه را به خوبی ضبط می‌کردند و نزد او از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بود.

آدم برای دانش‌افزایی به کوفه، بصره، حجاز، مصر و شام نیز سفر کرد و از بزرگان آن سرزمین‌ها حدیث شنید.

شاگردان

بزرگان بسیاری از آدم بن ابی‌ایاس روایت کرده‌اند، از جمله:

• محمد بن اسماعیل بخاری (صاحب صحیح بخاری) که ۱۷۷ یا ۲۸۱ حدیث از او در صحیح خود آورده است
• ابوحاتم رازی
• ابوزرعه دمشقی
• دارمی
• احمد بن ازهر
• اسماعیل سمویه
• هاشم بن مرثد طبرانی

مذهب و عقاید

آدم بن ابی‌ایاس حنفی مذهب بود و از افاضل علمای حنفیه به شمار می‌رفت. او در مسئله «خلق قرآن» به قدمت قرآن باور داشت و با قائلان به خلق قرآن به شدت مخالفت می‌کرد.

داستان معروفی از او نقل شده است که وقتی به او گفتند «عبدالله بن صالح»، کاتب لیث بن سعد، سلام رسانده است، گفت: «از من به او سلام نرسانید.» چون علت را پرسیدند، گفت: «او معتقد به خلق قرآن است.» هنگامی که به او خبر دادند که ابن صالح از این عقیده توبه کرده است، اجازه داد سلامش را برسانند.

همچنین در دوران زندانی شدن احمد بن حنبل به سبب همین عقیده، آدم پیامی برای او فرستاد و گفت: «ای احمد! تقوای الهی پیشه کن و به آنچه در آن هستی به خدا تقرب جو و مگذار کسی تو را از این راه منصرف کند که به خواست خدا بر در بهشتی.»

ویژگی‌های اخلاقی و علمی

علمای رجال آدم بن ابی‌ایاس را با صفات والایی توصیف کرده‌اند. ابوحاتم رازی درباره او گفته است: «ثقه، مأمون، متعبد و از بهترین بندگان خدا» است.

او به «ورّاقی» (کاغذفروشی) اشتغال داشت و کوتاه‌قد بود.

وفات

آدم بن ابی‌ایاس در جمادی‌الآخره سال ۲۲۰ هجری قمری (به نقلی ۲۲۱ق) در عسقلان درگذشت. هنگام وفات، قرآن را ختم کرد و سپس گفت: «بحبی لک إلا رفقت لهذا المصرع...» (به عشقم به تو سوگند، با من در این لحظه مرگ مدارا کن!).

آثار

از آدم بن ابی‌ایاس آثاری در زمینه حدیث و تفسیر بر جای مانده است:

• تفسیر القرآن – کتابی در تفسیر قرآن که از آن در منابع دیگر نقل شده است
• کتاب الحدیث – نسخه‌ای از آن در کتابخانه ظاهریه (دمشق) موجود است
• کتاب ثواب الأعمال – در کتاب «اصابه» از آن نقل قول شده است

منابع مقاله

• واسعی، سید علیرضا، دانشنامه امام رضا(ع)، ج1، قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی، ۱۳۹۶ش
• صفدی، خلیل بن ایبک، الوافي بالوفيات، بیروت: دار النشر فرانز شتاينر، ۱۳۸۱ق، ج5
• بغدادی، اسماعیل، هدیة العارفین: اسماء المؤلفین و آثار المصنفین، بیروت: دار إحياء التراث العربي، ۱۳۳۰ش، ج1
• سزگین، فواد، تاریخ نگارش‌های عربی، ترجمه کیکاوس جهانداری، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۰ش، ج1
• نصیری، محمدرضا، اثر آفرینان: زندگی‌نامه نام‌آوران فرهنگی ایران، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، چاپ دوم، ۱۳۸۴ش، ج1
• ادنه‌وی، احمد بن محمد، طبقات المفسرین، مدینه: مکتبة العلوم و الحکم، ۱۴۱۷ق
• ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، بیروت: دار الکتاب العربي، ۱۴۰۹ق، ج24
• ابن‌ابی‌حاتم، عبدالرحمن بن محمد، الجرح و التعدیل، حیدرآباد: مطبعة مجلس دائرة المعارف العثمانیة، ج2
• پایگاه تراجم، نمایه «آدم بن أبي إياس عبد الرحمن بن محمد الخراساني المروزي أبي الحسن العسقلاني»
• پایگاه مکتبة شاملة، نمایه «آدم بن أبي إياس»

وابسته‌ها

العلم و الحلم