سبکی، علی بن عبدالکافی
تقیالدین ابوالحسن علی بن عبدالکافی بن علی سبکی انصاری خزرجی (۶۸۳-۷۵۶ق) فقیه شافعی، محدث، مفسر، اصولی، متکلم، نحوی، قاضیالقضات شام و خطیب جامع اموی دمشق بود. از برجستهترین شخصیتهای علمی قرن هشتم هجری و از مدافعان سرسخت عقاید اهل سنت در برابر آرای ابن تیمیه به شمار میرود. او با تألیف بیش از ۱۵۰ اثر علمی، به ویژه کتاب «شفاء السقام» در دفاع از مشروعیت زیارت قبر پیامبر و ردّ نظریات ابن تیمیه، نقشی بیبدیل در تاریخ فکری اسلام ایفا کرد.
| تقیالدین سبکی | |
|---|---|
 | |
| نام کامل | علی بن عبدالکافی بن علی بن تمام بن یوسف بن موسی بن تمام بن حامد بن یحیی بن عمر بن عثمان بن علی بن مسوار بن سوار بن سلیم سبکی |
| نامهای دیگر | تقیالدین سبکی، ابوالحسن سبکی |
| لقب | شیخالاسلام، قاضیالقضات |
| نسب | انصاری خزرجی |
| نام پدر | عبدالکافی بن علی سبکی |
| ولادت | اول صفر ۶۸۳ قمری |
| محل تولد | روستای سبک (منوفیه، مصر)، مصر |
| محل زندگی | قاهره، دمشق |
| رحلت | سوم جمادیالآخره ۷۵۶ قمری |
| شهادت | احتمالاً مسموم شده است |
| مدفن | قاهره، بابالنصر (صعید السعداء) |
| طول عمر | ۷۳ سال |
| همسر | (دختر عمو) |
| فرزندان | تاجالدین عبدالوهاب سبکی، شمسالدین محمد سبکی، بهاءالدین سبکی |
| دین | اسلام |
| مذهب | سنی شافعی (اشعری) |
| پیشه | فقیه، محدث، مفسر، اصولی، متکلم، نحوی، قاضی، خطیب، مدرس |
| منصب | قاضیالقضات شام، خطیب جامع اموی، مدرس دارالحدیث اشرفیه |
| پس از | جلالالدین قزوینی |
| اطلاعات علمی | |
| درجه علمی | اجتهاد |
| علایق پژوهشی | فقه، حدیث، تفسیر، اصول فقه، کلام، نحو، لغت، عروض، منطق، خلاف، تصوف |
| اساتید |
|
| معاصرین |
|
| شاگردان |
|
| برخی آثار |
|
نسب و تولد
نام کامل او «علی بن عبدالکافی بن علی بن تمام بن یوسف بن موسی بن تمام بن حامد بن یحیی بن عمر بن عثمان بن علی بن مسوار بن سوار بن سلیم السبکی» است.[۱] نسب او به قبیلهٔ «خزرج» از انصار میرسد و از این رو به «الأنصاری الخزرجی» شهرت دارد.[۲] همچنین، برخی منابع به تعلق خاندانش به بطنی به نام «أَسْلَم» اشاره کردهاند.[۲]
تقیالدین سبکی در روز اول ماه صفر سال ۶۸۳ هجری قمری (۱۲۸۴ میلادی) در روستای «سبک العبید» از توابع شهرستان منوفیه در مصر دیده به جهان گشود.[۳][۴][۵]
خانواده و فرزندان
پدرش، عبدالکافی بن علی سبکی، از عالمان و فقیهان شافعی بود و به عنوان یکی از نواب قاضیالقضات ابن دقیق العید خدمت میکرد. او در سال ۷۳۵ق درگذشت و مادرش نیز چهل روز بعد از دنیا رفت.[۶][۷] عمویش یحیی بن علی نیز از علمای بزرگ اصول فقه بود.[۸]
از جمله فرزندان برجسته او میتوان به افراد زیر اشاره کرد:
تاجالدین عبدالوهاب سبکی (متوفی ۷۷۱ق) – جانشین پدر در منصب قضا و نویسندهٔ اثر مشهور «طبقات الشافعیة الکبری».
شمسالدین محمد سبکی (متوفی ۷۵۶ق) – که در زمان حیات پدر درگذشت.
بهاءالدین سبکی (متوفی ۷۷۳ق) – از قضات و فقیهان نامی.
جمالالدین حسین بن تقیالدین سبکی (متوفی ۷۵۵ق) – نایب پدر در منصب قضا و مدرس.[۹]
تحصیلات و اساتید
او از کودکی با جدیت تمام به تحصیل علوم دینی پرداخت، چنان که ذکر شده از خانه جز برای رفتن به محضر اساتید و بازگشت از آن خارج نمیشد.[۱۰][۱۱]
او در محضر استادان بزرگ عصر خود به فراگیری علوم گوناگون پرداخت که مهمترین آنان عبارتند از:
فقه: نجمالدین ابن الرفعة (متوفی ۷۱۰ق)
حدیث: شرفالدین دمياطی (متوفی ۷۰۵ق) و سعدالدین حارثی
تفسیر: علمالدین عراقی
اصول فقه و علوم عقلی (معقول): علاءالدین باجی
منطق و خلاف: سیفالدین بغدادی
نحو (دستور زبان): ابوحیان اندلسی
قرائات: تقیالدین صائغ
تصوف: تاجالدین بن عطاءالله اسکندری
فرائض (علم ارث): عبدالله غماری مالکی
برای کسب حدیث به مناطق مختلفی از جمله شام، اسکندریه و حجاز سفر کرد.[۱۲][۱۳][۱۴]
مناصب علمی و قضایی
سبکی به واسطه علم و دانش فراوان، به مناصب عالی علمی و قضایی دست یافت:
قاضیالقضات شام: در تاریخ ۱۹ جمادیالآخر سال ۷۳۹ق، به دستور سلطان ناصر محمد بن قلاوون به عنوان قاضی القضات مذهب شافعی در شام منصوب شد.[۱۵][۱۶][۱۷]
خطیب جامع اموی: در سال ۷۴۲ق، به عنوان خطیب جامع اموی دمشق منصوب شد. حافظ شمسالدین ذهبی در وصف این رویداد شعری سروده است:
ليهنَ المنبرُ الأمويُّ لمّا ... علاهُ الحاكمُ البحرُ التقيُّ
شيوخُ العصر أحفظهم جميعاً ... وأخطبهم و«أقضاهم عليُّ»[۱۸]
ذهبی در این شعر، پس از این که سبکی صاحب منبر جامع اموی شد، او را به عنوان برترین فرد در سه ویژگی اصلی یک عالم و قاضی معرفی میکند: حافظه (در حدیث)، خطابه و فن بیان و قضاوت.
ریاست و استادیِ «دارالحدیث اشرفیه»: پس از درگذشت حافظ مِزّی، به عنوان استاد و سرپرست دارالحدیث اشرفیه (مهمترین مرکز حدیثی جهان اسلام) منصوب شد.[۱۶]
تدریس در مدارس عالیه: در مدارس برجستهای چون شامیه برانیه، مسروریه، غزالیة، عادلیة کبری و اتابکیه به تدریس علوم دینی اشتغال داشت.[۱۶]
اختلاف فکری با ابن تیمیه
یکی از مهمترین ابعاد شخصیت علمی سبکی، مواجههٔ انتقادی او با آرای ابن تیمیه و شاگردش ابن قیم جوزیه بود.
مسئله توسل و زیارت
محور اصلی اختلاف میان این دو دانشمند، مسئله «توسل» (طلب وسیله قرار دادن) و «شد رحال» (سفر کردن) برای زیارت قبر پیامبر اسلام(ص) بود. سبکی در کتاب پربار خود، «شفاء السقام فی زیارة خیر الأنام»، به طور مفصل به دفاع از مشروعیت شرعی این اعمال پرداخته و دیدگاه ابن تیمیه را که آنها را بدعت میشمرد، به شدت نقد کرده است. این اثر به یکی از مهمترین منابع در رد آرای ابن تیمیه تبدیل شد.[۱۹]
پاسخ سبکی به ابن تیمیه
سبکی در «شفاء السقام» با قاطعیت از جواز توسل و زیارت دفاع کرده و آرای ابن تیمیه را اقدامی نوظهور (بدعت) در تاریخ اسلام دانسته است. او در این کتاب مینویسد:
«اعلم: أنه یجوز و یحسن التوسل، والاستغاثة، والتشفع بالنبی صلیاللهعلیهوآلهوسلم إلی ربه سبحانه و تعالی. وجواز ذلک و حسنه من الأمور المعلومة لکل ذی دین، المعروفة من فعل الأنبیاء والمرسلین، و سیر السلف الصالحین، و العلماء و العوام من المسلمین. و لم ینکر أحد ذلک من أهل الأدیان، و لا سمع به فی زمن من الأزمان، حتی جاء ابن تیمیه، ... و ابتدع ما لم یسبق إلیه فی سائر الأعصار.»[۲۰]
بدان که جایز و نیکو است توسل (وسیله قرار دادن)، استغاثه (فریاد و طلب یاری کردن) و تشفع (طلب شفاعت و میانجیگری) به پیامبر(ص) به درگاه پروردگارش. جواز و نیکویی این کار از اموری است که برای هر صاحب دینی روشن و شناختهشده است؛ همان گونه که از کار پیامبران و فرستادگان خدا، و نیز از سیرهٔ پیشینیان صالح، و دانشمندان و مردم عادی مسلمان به خوبی دانسته شده است. هیچ کس از پیروان ادیان [آسمانی] این کار را انکار نکرده، و در هیچ دوره و زمانی چنین انکاری شنیده نشده بود، تا اینکه ابن تیمیه آمد و ... بدعتی نهاد که در هیچ یک از اعصار پیش از او سابقه نداشت.
آثار در رد ابن تیمیه
علاوه بر «شفاء السقام»، سبکی آثار متعددی در رد آرای کلامی و فقهی ابن تیمیه و شاگردانش تألیف کرد، از جمله:
«الدرة المضیئة فی الرد علی ابن تیمیه»[۲۱]
«السیف الصقیل فی الرد علی ابن زفیل» (که کنایه از ابن قیم جوزیه است)[۲۱]
«الاعتبار ببقاء الجنة والنار» (در رد نظریهٔ فنای جهنم)[۲۱]
شاگردان و تأثیرگذاری
تقیالدین سبکی شاگردان بسیاری را تربیت کرد که هر یک از ستارگان درخشان جهان اسلام در نسل خود شدند. از جمله مهمترین شاگردان وی عبارتند از:
تاجالدین عبدالوهاب سبکی (فرزندش و قاضیالقضات بعد از او)[۲۲]
جمالالدین اسنوی (صاحب «طبقات الشافعیة»)
صلاحالدین صفدی (ادیب و مورخ نامی)[۲۳]
مجدالدین فیروزآبادی (صاحب قاموس المحیط)
حافظ ابومحمد برزالی، حافظ علائی و حافظ حسینی
علاوه بر این، دانشمندان بزرگی چون حافظ مِزّی و شمسالدین ذهبی که همعصر و حتی از سبکی بزرگسالتر بودند، از محضر او بهره برده و از او روایت حدیث کردهاند.[۲۳][۲۲]
وفات و مسمومیت
سبکی در شب دوشنبه سوم جمادیالآخر سال ۷۵۶ق در قاهره درگذشت.[۲۴] پزشکان احتمال مسمومیت او را میدادند.[۲۵] پیکر او در بابالنصر قاهره به خاک سپرده شد.[۲۶]
آثار
به گفته جلالالدین سیوطی، تقیالدین سبکی بیش از ۱۵۰ اثر در علوم مختلف اسلامی تألیف کرد.[۲۷] [۲۸] از مهمترین آثار او میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
الأدلة في إثبات الأهلة
الإبهاج فی شرح المنهاج
الاعتبار ببقاء الجنة والنار
الابتهاج في شرح المنهاج
إبراز الحكم من حديث رفع القلم
الإغريض في الحقيقة والمجاز والكنية والتعريض
التحقيق في مسألة التعليق
تکملة المجموع شرح المهذب
الدر النظیم فی تفسیر القرآن العظیم
الدرة المضیئة فی الرد علی ابن تیمیه
السیف المسلول علی من سب الرسول
السیف الصقیل فی الرد علی ابن زفیل
شفاء السقام فی زیارة خیر الأنام
الفتاوی السبکیة
قضاء الأرب فی أسئلة حلب
این آثار نشاندهنده تسلط عمیق او در دانشهای متنوع اسلامی، از تفسیر و حدیث گرفته تا فقه، اصول و کلام است.
اشعار
او اشعاری در حکمت و اندرز دارد، از جمله:[۲۹][۳۰]
«إن الولایة لیس فیها راحةٌ ... إلا ثلاثٌ یبتغیها العاقلُ
حُکمٌ بحقٍّ أو إزالةُ باطلٍ ... أو نفعُ محتاجٍ سواها باطلُ»
ترجمه: «قضاوت راحتی ندارد مگر سه چیز: حکم به حق، از بین بردن باطل، یا سود رساندن به نیازمند.»
پانویس
- ↑ سبکی، علی بن عبدالکافی، الإبهاج، ج۱، ص۹۶
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ رابطة العلماء السوريين: تعيين قاضي القضاة تقي الدين السبكي، خطوط ۱۰-۱۲
- ↑ سبکی، علی بن عبدالکافی، الإبهاج، ج۱، ص۹۹
- ↑ سبکی، علی بن عبدالکافی، شفاء السقام، ج۱، ص۷
- ↑ تَراجِم: أَبُو الحَسَن تَقِي الدِّين السُّبْكِي، خط ۱۰
- ↑ رابطة العلماء السوريين، خطوط ۱۲-۱۷
- ↑ سبکی، علی بن عبدالکافی، الإبهاج، ج۱، ص۱۰۰
- ↑ رابطة العلماء السوريين، خطوط ۱۷-۱۸
- ↑ رابطة العلماء السوريين، خطوط ۲۳۲-۲۳۷
- ↑ سبکی، علی بن عبدالکافی، الإبهاج، ج۱، ص۱۰۰
- ↑ رابطة العلماء السوريين، خطوط ۲۰-۲۷
- ↑ سبکی، علی بن عبدالکافی، الإبهاج، ج۱، ص۱۰۱-۱۰۳
- ↑ سبکی، علی بن عبدالکافی، شفاء السقام، ج۱، ص۱۰
- ↑ سبکی، علی بن عبدالکافی، فتاوی السبکی، ج۱، ص۳
- ↑ رابطة العلماء السوريين، خطوط ۵-۸
- ↑ ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ ۱۶٫۲ سبکی، علی بن عبدالکافی، شفاء السقام، ج۱، ص۱۳
- ↑ سبکی، علی بن عبدالکافی، فتاوی السبکی، ج۱، ص۴
- ↑ سبکی، علی بن عبدالکافی، شفاء السقام، ج۱، ص۱۳
- ↑ رابطة العلماء السوريين، خطوط ۸۷-۹۳
- ↑ سبکی، علی بن عبدالکافی، شفاء السقام، ج۱، ص۲۹۳،
- ↑ ۲۱٫۰ ۲۱٫۱ ۲۱٫۲ سبکی، علی بن عبدالکافی، شفاء السقام، ج۱، ص۲۰
- ↑ ۲۲٫۰ ۲۲٫۱ سبکی، علی بن عبدالکافی، شفاء السقام، ج۱، ص۱۲
- ↑ ۲۳٫۰ ۲۳٫۱ سبکی، علی بن عبدالکافی، الإبهاج، ج۱، ص۱۰۶
- ↑ سبکی، علی بن عبدالکافی، الإبهاج، ج۱، ص۱۶۲
- ↑ سبکی، علی بن عبدالکافی، الإبهاج، ج۱، ص۱۶۲
- ↑ سبکی، علی بن عبدالکافی، شفاء السقام، ج۱، ص۷
- ↑ سبکی، علی بن عبدالکافی، فتاوی السبکی، ج۱، ص۳
- ↑ السبکی، تقیالدین - المكتبة الشاملة
- ↑ سبکی، علی بن عبدالکافی، الإبهاج، ج۱، ص۱۴۲
- ↑ سبکی، علی بن عبدالکافی، شفاء السقام، ج۱، ص۲۸
منابع مقاله
- سبکی، علی بن عبدالکافی، الإبهاج في شرح المنهاج، جلد 1، دبی - امارات: دار البحوث للدراسات الإسلامیة و إحیاء التراث، 1424 هجری قمری | 2004 میلادی
- سبکی، علی بن عبدالکافی، شفاء السقام في زیارة خیر الأنام صلی الله علیه و آله، جلد 1، [بی نا 1419 هجری قمری]
- سبکی، علی بن عبدالکافی، فتاوی السبکي، جلد 1، بیروت - لبنان: دار الجيل، 1412 هجری قمری | 1992 میلادی
- السبکی، تقیالدین - المكتبة الشاملة
- تَراجِم: أَبُو الحَسَن تَقِي الدِّين السُّبْكِي
- اهل سنت و جماعت: امام تقیالدین سبکی
- رابطة العلماء السوريين: تعيين قاضي القضاة تقي الدين السبكي
وابستهها
- شفاء السقام في زيارة خير الأنام صلیاللهعلیهوآله
- المجموع شرح المهذب للشیرازي
- فتاوی السبکي
- جزء القراءة خلف الإمام
- الإبهاج في شرح المنهاج علی منهاج الوصول إلی علم الأصول للقاضي البيضاوي
- الصارم المنكي فی الرد علی السبکی
- مجموعة الرسائل المنيرية
- إذا صح الحديث فهو مذهبي
- شرح تائیة الإمام تقي الدین أبو الحسن علي بن عبدالکافي السبکي في السیرة النبویة و الشمائل المحمدیة
- السيف الصقيل في الرد علي ابن زفيل
- شفاء السقام في زيارة خير الأنام
- شفاء السقام في زیارة خیر الأنام صلی الله علیه و آله
- السيف الصقيل في الرد علي إبن زفيل
- شفاء السقام في زیارة خیر الأنام صلی الله علیه و سلم
- الإبهاج في شرح المنهاج
- فتاوی السبکی
- الإبهاج في شرح المنهاج: علی منهاج الوصول إلی علم الأصول للقاضي البیضاوي المتوفی ۶۸۵
- السيف المسلول على من سب الرسول صلی الله علیه و سلم
- أحكام كل و ما عليه تدل
- إبراز الحکم من حدیث رفع القلم
- قضاء الأرب في أسئلة حلب
- ... العلم المنشور في إثبات الشهور
- الدرة المضية في الرد على إبن تيمية
- معنى قول الإمام المطلبي إذا صح الحدیث فهو مذهبي
- الإبتهاج في شرح المنهاج: کتاب الحج: دراسة و تحقیق
- الإبتهاج في شرح المنهاج: کتاب الصداق: دراسة و تحقیقا
- فصل المقال في هدايا العمال
- السيف الصقيل في الرد على ابن زفيل
- فتاوى السبكي
- وصية تقيالدین السبكي لولده محمد
- درمان جان در زیارت خاتم پیامبران
- رسالة القول الموعب في القضاء بالمواجب
- السيف المسلول علي من سب الرسول صلي الله عليه و آله و سلم
- ثلاث رسائل في التعجب من صفات الله تعالی
- ... بر الوالدين
- شفاء السقام فی زيارة خير الانام
- بيان حکم الربط في اعتراض الشرط علي الشرط
- طلب السلامة في ترک الإمامة
- الکلام علي حنث الناسي
- رفع اليدين في الصلاة
- فتاوی السبکي في فروع الفقه الشافعي
- قصیدة في مدح السنة و إتباع عقیدة السلف
- شرح الصدر بذکر لیلة القدر:فضائل و علامات لیلة القدر
- تلقيح الفهوم في تنقيح صیغ العموم
- الکشف المبدی لتمویه ابیالحسن السبکی: تکملة الصارم المنکی
- تطهير الفؤاد من دنس الإعتقاد
- إرشاد أهل الملة إلى إثبات الأهلة
- المجموع شرح المهذب
- العقیدة و علم الکلام
- لقاء العشر الأواخر بالمسجد الحرام