همدانی، رضا بن محمدهادی
رضا بن محمدهادى همدانى نجفى (حدود ۱۲۵۰-۱۳۲۲ق) معروف به محقق همدانی و حاج آقا رضا همدانی، فقیه، اصولی، عارف و مرجع تقلید شیعه در قرن سیزدهم و چهاردهم هجری، از شاگردان برجسته میرزای شیرازی. حدود سال ۱۲۵۰ق در همدان متولد شد. پدرش از علمای صالح و پرهیزگار بود. تا پیش از هجرت به سامرا گمنام بود، اما پس از حضور در درس میرزای شیرازی و نوشتن تقریرات درس ایشان، در زمره اعاظم شاگردان میرزا قرار گرفت و شهرت یافت. در زمان حیات استادش به نجف اشرف بازگشت و در آنجا به تدریس، تألیف و امامت جماعات مشغول شد. نخستین کسی که عظمت علمی او را در نجف درک کرد، شیخ احمد بن صاحب جواهر بود که به تبلیغ مقام علمی او پرداخت و آل صاحب جواهر در درس او شرکت میکردند. پس از وفات میرزای شیرازی در ۱۳۱۲ق، مردم به او رجوع کردند و او به ناچار بر کتاب نجاة العباد حاشیه زد، اما به زودی به بیماری فراموشی مبتلا شد و از فتوا دادن خودداری کرد و صرفاً به تدریس پرداخت. از ویژگیهای او زهد و اعراض از دنیا بود. از شاگردان برجسته او میتوان به آقا بزرگ تهرانی (صاحب الذریعه)، سید محسن امین (صاحب اعیان الشیعه)، سید حسن صدر، شیخ محمدحسین کاشفالغطاء و شیخ محمدجواد بلاغی اشاره کرد. آثار ارزشمندی از خود به جای گذاشت از جمله «مصباح الفقیه» (شرح شرایع الاسلام)، «حاشیه المکاسب»، «حاشیه فرائد الأصول» (فوائد الرضویه)، «ذخیرة الأحکام فی مسائل الحلال و الحرام» (رساله عملیه)، «کتاب الطهارة»، «کتاب الصلاة»، «کتاب الزکاة»، حاشیه بر نجاة العباد و تقریرات درس میرزای شیرازی در فقه و اصول. سرانجام در ۲۸ صفر ۱۳۲۲ق در ۷۲ سالگی بر اثر بیماری سل در سامرا درگذشت و در رواق حرم عسکریین(ع)، پایین پای ایشان مقابل قبر حکیمه دختر امام جواد(ع) به خاک سپرده شد.
| رضا بن محمدهادی همدانی | |
|---|---|
 | |
| نام کامل | رضا بن محمدهادی همدانی نجفی |
| نامهای دیگر | حاج آقا رضا همدانی؛ محقق همدانی |
| لقب | محقق همدانی |
| نام پدر | محمدهادی |
| ولادت | حدود ۱۲۵۰ق / ۱۲۸۳ش |
| محل تولد | همدان، ایران |
| محل زندگی | همدان، نجف، سامرا |
| رحلت | ۲۸ صفر ۱۳۲۲ق / ۱۹۰۴م |
| مدفن | سامرا، رواق حرم عسکریین(ع)، پایین پای ایشان مقابل قبر حکیمه دختر امام جواد(ع) |
| طول عمر | ۷۲ سال |
| دین | اسلام |
| مذهب | تشیع |
| پیشه | فقیه، اصولی، مرجع تقلید، عارف |
| منصب | مرجع تقلید |
| اطلاعات علمی | |
| درجه علمی | اجتهاد |
| علایق پژوهشی | فقه، اصول، حدیث |
| اساتید | |
| شاگردان | |
| برخی آثار |
|
ولادت
در حدود سال 1250ق برابر با ۱۲۸۳ش در خاندان علم و فضيلت چشم به جهان گشود. پدر او از علماى صالح و پرهيزگار زمان خود بود.
تحصيلات
از دوران كودكى او اطلاع دقيقى در دست نيست و تا قبل از هجرت به سامرا گمنام و ناشناخته بوده است، اما پس از حضور در درس ميرزاى شيرازى معروف (متوفاى 1312 قمرى) و نوشتن تقريرات درس ايشان به تدريج در بين علما و فضلا شهرت پيدا كرده و در زمرۀ اعاظم شاگردان ميرزاى شيرازى محسوب مىشود.
او در زمان حيات استادش به نجف اشرف برمىگردد و در آنجا به تدريس و تأليف و امامت جماعات و ديگر وظايف شرعى مشغول مىشود.
اولين كسى كه عظمت علمى او را در آن شهر درك مىكند، شيخ احمد بن صاحب جواهر بوده كه مشهور و معروف به تيزهوشى و زيركى بوده است. او پس از شناختن مقام علمى اين مرد بزرگ به تبليغ علمى او مىپردازد به طورى كه آل صاحب جواهر در زمان حيات و پس از حيات شيخ احمد در درس آقا رضا شركت مىكردهاند.
شيخ احمد در رابطه با حضور آل صاحب جواهر در درس اين چنين مىگفته كه: «إنّى أراعي آل صاحب جواهر».
او شاگردان بزرگى همچون سيد حسن صدر، شيخ احمد كاشف الغطا، شيخ محمد محسن تهرانى، مشهور به آقا بزرگ، صاحب الذريعة إلى تصانيف الشيعة و سيد محسن حسينى عاملى، صاحب أعيان الشيعة در محضر اين عالم ربانى پرورش پيدا مىكنند.
خاندان
آقا رضا همدانى پسرى مؤدب و خوش اخلاق بنام شيخ محمد داشت كه تا معالم درس خواند، اما پس از رسيدن به اين مرحله از دروس حوزوى به بازار رفته و سرگرم ياد گرفتن حرفۀ صنعتى شد و سپس به همدان رفت و از او اطلاع دقيقى در دست نيست.
آقا رضا همدانى چهار دختر داشت و دامادهاى او، شيخ ميرزا نجمالدين محمد تهرانى عسکرى، سيد مرتضى بن محمدتقى شاه عبدالعظيمى، شيخ حسن على فاضل مقدس همدانى (متوفاى 1370 قمرى) و شيخ على، خواهر زادۀ او بودند. در رابطه با شيخ على در أعيان الشيعة اينطور آمده است: «كان فاضلاً معتدل السليقة تقياً ورعاً من وجوه تلاميذ خاله و لو كان عمّر لكان خليفته» (أعيان الشيعة ج 8 ص 367)
پس از وفات ميرزاى شيرازى در سال 1312 هجرى قمرى، زمانى كه آقا رضا در نجف اشرف به تدريس و تعليم و تحقيق مشغول بود، مردم به او رجوع كرده و عدهاى از خواص علما نيز از او خواستند كه فتاواى خود را در اختيار مقلدين قرار دهد. ايشان به ناچار به كتاب نجاة العباد حاشيه و تعليقه مىزنند، امّا با اين حال مسئوليتها و شؤونات رياست و زعامت را نمىپسنديد و به دشوارى اين مسئوليت را قبول مىكند و زمان زيادى طول نمىكشد كه به بيمارى فراموشى مبتلا مىشوند و از فتوا دادن و پذيرش وجوهات خوددارى مىكنند و صرفا به تدريس مىپردازد.
گفتار بزرگان
- أعيان الشيعة: «كان عالماً فقيهاً أصولياً محققاً مدققاً من أفضل تلاميذ الميرزا السيد محمدحسن الشيرازي، مشغولاً ليله و نهاره بالمطالعة و التأليف و التدريس في الفقه و الأصول، كان زاهداً في الدنيا معرضاً عنها حتى عن الكلام في أمورها العادّية» (أعيان الشيعة ج 7 ص 19)
- نقباء البشر: «من أكابر العلماء المحققين و من مشاهير مراجع عصره، كان هو من أجلة الفقهاء و أفضل الأعلام. هو من أزهد أهل عصره و أورعهم و أتقاهم، كان في غاية الإعراض عن الدنيا و الزهد فيها كما كان على جانب عظيم من طهارة القلب و سلامة الذات و البعد عن زخارف الدنيا» (نقباء البشر ج 2 ص 776 - 778)
برخى نظريات علمى ايشان
- ايشان در حجيت خبر، وثوق به صدور را ميزان مىدانستند و براى همين، قائل به قول محقق حلى بودند و محافظت بر موافقت با نظر مشهور را رعايت میكردند، اگر چه قائل به حجيت شهرت نبودند.
- فقه رضوى را معتبر نمىدانستند به دليل اينكه حديث سلسلة الذهب را با همۀ شهرتش در اين كتاب نياوردهاند.
- در تطهير، صرف اتصال به آب كثير يا جارى را قبول نداشتند، بلكه امتزاج را شرط مىدانستند.
- قائل بودند كه اگر جايى ضد مأمور به مضيق باشد و ضد آن، از عبادات موسع باشد، اگر فعل موسع را انجام دهد صحيح است و ليكن به خاطر تأخير مضيق، گناه كرده است.
اساتيد
- ميرزا محمدحسن شيرازى (متوفاى 1312 قمرى)
- ميرزا محمدتقى شيرازى (متوفاى 1338 قمرى)
- ميرزا حسن بن ميرزا خليل تهرانى نجفى (متوفاى 1323 قمرى)
- شیخ انصاری
شاگردان
- شيخ محمد محسن بن على تهرانى مشهور به آقا بزرگ تهرانى (متوفاى 1389 قمرى) صاحب الذريعة إلی تصانيف الشيعة
- سيد محسن بن عبدالكريم معروف به امام سيد محسن امين حسينى عاملى (متوفاى 1284 قمرى) صاحب أعيان الشيعة
- شيخ محمد يا احمد بن حسين بن محمدحسن صاحب جواهر (متوفاى 1344 قمرى)
- شيخ على بن شيخ باقر بن صاحب جواهر
- شيخ احمد کاشفالغطاء
- شيخ محمدحسین كاشف الغطا ء بن على (متوفاى 1373 قمرى)
- شيخ رضا بن محمدحسین بن محمدباقر بن محمدتقى، صاحب هداية المسترشدين (متوفاى 1362 قمرى)
- شيخ عبدالحسين بن محمدتقى آل شيخ اسد اللّه كاظمى
- سيد حسن صدر(متوفاى 1354 قمرى) صاحب كتاب تكملة أمل الآمل
- حاج محمدحسن كبّة
- سيد كمالالدين، مشهور به ميرزا آقا بن امير محمد على رضوى خوانسارى دولتآبادى (1328 قمرى)
- شيخ على بن شيخ نصراللّه همدانى (متوفاى 1339 قمرى) داماد آقا رضا همدانى
- شيخ على بن شيخ ابراهيم قمى (متوفاى 1272 قمرى)
- شيخ ابوالقاسم بن محمدتقى قمى (متوفاى 1353 قمرى)
- شيخ محمدتقى مقدس تهرانى
- على بن الحسين طريحى نجفى (متوفاى 1333 قمرى)
- سيد على بن سيد محمود، عموى صاحب أعيان الشيعة، (متوفاى 1328 قمرى)
- سيد مهدى بن حبيباللّه حسينى شيرازى حائرى (متوفاى 1380 قمرى)
- حاج ميرزا باقر طباطبائى (متوفاى 1366 قمرى)
- شيخ جعفر بن شيخ راضى
- شيخ على حلى
- شيخ جواد بلاغى
- شيخ حسين مغنية عاملى
- شيخ منير عسيران صيداوى عاملى
- سيد مشكور طالقانى
- سيد يوسف بن جواد موسوى عاملى شحورى
وفات
اين عالم بزرگوار در آخر عمر پر بركتش به بيمارى سل مبتلا شده و براى بهبود و تغيير آب و هوا به سامرا مىروند، اما ضعف و بيمارى ايشان بيشتر مىشود و در 28 صفر 1322ق در سن 72 سالگى وفات يافته و در رواق شريف، در پايين پاى عسکريين عليهماالسلام مقابل قبر حکیمه دختر امام جواد به خاک سپرده مىشوند.
آثار
- حاشيه بر رسائل يا «فوائد الرضوية على الفوائد المرتضوية»
- شرح الشرائع يا مصباح الفقيه في شرح شرائع الإسلام
- حاشيه بر مكاسب
- حاشيه بر رياض
- تقريرات درس ميرزاى شيرازى از اول بيع تا آخر خيارات در يك مجلد بزرگ
- تقريرات بحث اصول ميرزاى شيرازى
- ذخيرة الأحكام في مسائل الحلال و الحرام (رسالۀ عملى در عبادات، طهارت، صلاة، زكات، خمس و اعتكاف است.)
- حاشيه بر نجاة العباد
- كتاب الطهارة
- كتاب الصلاة
- كتاب الزكاة