درآمدی بر تاریخ اسلام در قرون وسطی
درآمدی بر تاریخ اسلام در قرون وسطی، اثر کلود کاهن (1909-1991م)، کتابی است در بررسی روششناسی، ابزارها و منابع کتابشناسی تاریخ جهان اسلام از سده اول تا هشتم هجری (هفتم تا پانزدهم میلادی).
| درآمدی بر تاریخ اسلام در قرون وسطی | |
|---|---|
 | |
| پدیدآوران | کائن، کلود (نويسنده) علوی، اسدالله (مترجم) |
| عنوانهای دیگر | روش شناسی و عناصر کتابشناسی ** قرون هفتم تا پانزدهم |
| ناشر | آستان قدس رضوی. بنياد پژوهشهای اسلامى |
| مکان نشر | ایران - مشهد مقدس |
| سال نشر | 1370ش |
| چاپ | 1 |
| شابک | - |
| موضوع | تمدن اسلامی - کتاب شناسی - کشورهای اسلامی - تاریخ - کتاب شناسی |
| زبان | فارسی |
| تعداد جلد | 1 |
| کد کنگره | /ت2ک2 3014 Z |
| نورلایب | مطالعه و دانلود pdf |
ساختار
کتاب شامل مقدمه مترجم، مقدمه مؤلف، یادداشتها، شش بخش اصلی و در انتها ضمایم و چندین فهرست (شامل اعلام، منابع، اسامی نویسندگان جدید و موضوعی) است.
گزارش محتوا
مترجم، دکتر اسدالله علوی، در مقدمه با بیان این نکته که طرح و اجرای اولیه اثر، نخستین بار توسط ژان سواژه (استاد نویسنده)، صورت گرفته است، به چاپهای مختلف اثر حاضر اشاره کرده و درباره اینکه ترجمه از روی کدام چاپ و با چه شیوهای صورت گرفته، توضیح داده است[۱].
مقدمه مؤلف کلود کاهن، این اثر را به ژان سواژه تقدیم کرده و آن را نسخهای بازبینیشده و گسترشیافته از اثر او معرفی میکند. وی چالشهای مطالعه تاریخ اسلام را، با توجه به حجم عظیم منابع و گستردگی موضوعات، برمیشمرد[۲].
در ابتدای بخش اول (کتابشناسی عمومی و ابزار تحقیق)، آثار پایه برای دانشجویان و پژوهشگران معرفی شده است. نویسنده با نقد آثار کلی در این حوزه، بر اهمیت «دایرةالمعارف اسلام» بهعنوان ابزاری بنیادین تأکید کرده و ضمن مقایسه ویرایش اول و دوم آن، لزوم هوشیاری در استفاده از مدخلهای قدیمی را یادآور میشود. همچنین، مجموعهای گسترده از نشریات تخصصی، یادنامهها و گزارشهای کنگرههای بینالمللی برای پیگیری جدیدترین تحقیقات معرفی شدهاند[۳].
در حوزه ابزارهای فنی تحقیق، بر دانش فرهنگنویسی و لغتشناسی تأکید ویژهای شده است. کاهن تسلط بر زبان عربی کلاسیک و استفاده از فرهنگهای تخصصی (نظیر آثار لین و دوزی) را برای درک اصطلاحات تاریخی و حقوقی ضروری میداند[۴]. در همین راستا، علومی چون خطشناسی برای نقد نسخ خطی و تبارشناسی برای بازسازی ساختار قبایل و سلسلههای حکومتی بررسی شدهاند[۵].
در موضوع گاهشماری نیز دشواریهای تطبیق تقویمهای مختلف (قمری، مسیحی، یزدگردی و قبطی) بیان شده و مراجع معتبر برای تبدیل تواریخ معرفی گشتهاند[۶].
در پایان، مباحث جغرافیای تاریخی و جامعهشناسی مورد بحث قرار میگیرند. نویسنده با معرفی آثار جغرافیدانان مسلمان و اطلسهای تاریخی نوین، بر نقش حیاتی محیط جغرافیایی در فهم تحولات تاریخی تأکید میکند[۷].
بخش دوم، با عنوان «منابع؛ مدارک باستانشناسی، کتیبهنگاری و سکهشناسی»، به بررسی جامع ابزارهای تحقیق و منابعی میپردازد که فراتر از متون کلاسیک تاریخی، برای بازسازی تاریخ اسلام ضروری هستند. این بخش، شامل سرفصلهای زیر است: مدارک باستانشناسی، کتیبهنگاری و سکهشناسی: نویسنده در این فصل تأکید میکند که این مدارک، شواهد مستقیمی هستند که برخلاف متون ادبی، کمتر در معرض تغییرات عمدی بعدی قرار گرفتهاند:
- باستانشناسی: باستانشناسی نباید تنها به جنبههای هنری و بناهای بزرگ محدود شود، بلکه باید ابزاری برای شناخت زندگی روزمره، محیط جغرافیایی و ساختارهای اقتصادی باشد. نویسنده به مشکلات حفاری در کشورهای اسلامی، خطر حفاریهای غیر قانونی و اهمیت باستانشناسی زیر دریا اشاره میکند.
- کتیبهنگاری: کتیبهها بر روی بناها، سنگ قبرها و اشیای مختلف، اطلاعات دقیقی درباره بانیان، تاریخ ساخت و اهداف سیاسی - مذهبی ارائه میدهند. در این بخش به نقش کلیدی «مکس وان برشم» و مجموعههایی مانند CIA و RCEA در طبقهبندی این اسناد اشاره شده است.
- سکهشناسی: سکهها برای تعیین دقیق تاریخ، شناسایی فرمانروایان و درک نظامهای پولی، عیار فلزات و مسیرهای تجاری حیاتی هستند. نویسنده به کاتالوگهای مهم سکه در موزههای بریتانیا و پاریس اشاره میکند[۸].
پاپیروسها و اسناد موجود در آرشیوها: این بخش به اسنادی میپردازد که برای کاربردهای موقت اداری یا شخصی نوشته شده بودند.
پاپیروسها: اکثر این اسناد از مصر به دست آمدهاند و شامل امور اداری، قراردادهای خصوصی و نامههای شخصی هستند که تصویری واقعی از جامعه و اقتصاد را ارائه میدهند. مجموعههای بزرگی از این پاپیروسها در وین، قاهره و کتابخانههای اروپایی نگهداری میشوند.
گنیزه قاهره: مجموعهای منحصربهفرد از اسناد جامعه یهودی که اطلاعات بینظیری را درباره تجارت در مدیترانه و اقیانوس هند فراهم کرده است.
اسناد آرشیوی: اگرچه آرشیوهای دولتی منظم از آن دوران کمتر باقی مانده، اما اسنادی مانند وقفنامهها، فرامین و اسناد صومعهها (مانند سنت کاترین) منابع ارزشمندی هستند[۹].
منابع ادبی و متون تخصصی: این بخش به آثاری میپردازد که اگرچه لزوماً با هدف تاریخنگاری نوشته نشدهاند، اما حاوی اطلاعات تاریخی هستند:
ابزارهای کتابشناختی: نویسنده به اهمیت فهرستهای معتبر مانند آثار بروکلمان و سزگین برای شناسایی نسخ خطی و نویسندگان اشاره میکند.
تاریخنگاری: بررسی سیر تحول از اخبار اولیه و سیره نبوی تا تواریخ جامع (مانند طبری)، وقایعنگاریهای شهری و کتابهای انساب[۱۰].
جغرافیا: آثار جغرافیایی اطلاعات دقیقی را درباره راهها، نظام مالیاتی، محصولات و ساختار شهرها ارائه میدهند. آثاری نظیر «معجم البدان» یاقوت حموی از نمونههای برجسته هستند[۱۱].
منابع حقوقی (فقه): کتب فقهی، فتاوا و احکام قضایی بازتابدهنده قوانین حاکم بر زندگی مردم و مناسبات اجتماعی در جوامع اسلامی هستند. نویسنده به متون مذاهب مختلف فقهی و آثاری مانند «الخراج» اشاره میکند[۱۲].
منابع علمی، فنی و ادب: آثاری در زمینه ریاضیات، طب، کشاورزی (مانند الفلاحية) و متون «ادب» (مانند آثار جاحظ و ابوحیان توحیدی) که نشاندهنده سطح تمدن، اخلاق عمومی و فرهنگ جامعه هستند[۱۳].
در انتهای این بخش، یادداشتهای مفصلی شامل فهرستهای کتابشناسی و مراجع تخصصی برای مطالعه عمیقتر هریک از این حوزهها ارائه شده است[۱۴].
بخش سوم کتاب، با عنوان «وجوه بااهمیت تاریخ اسلام»، به تحلیل عمیق ساختارهای تشکیلدهنده تمدن اسلامی از منظر اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و علمی میپردازد. در این بخش، نویسنده بهجای روایت وقایع، به بررسی ماهیت و ارکان جامعه اسلامی توجه کرده است. موضوعات مطرحشده در این بخش، عبارتند از:
امت اسلامی بهعنوان یک جامعه: این قسمت به بررسی ساختارهای ملموس و زیربنایی جامعه اسلامی اختصاص دارد:
- تاریخ اجتماعی و اقتصادی: نویسنده اشاره میکند که مدتها به این حوزهها بیتوجهی شده بود، اما با توجه به برخی از آثار موجود مثل مجلد اول از «تاریخ اقتصادی اسلام» و...، بازسازی ساختار طبقاتی و زندگی روزمره امکانپذیر شده است[۱۵].
- حقوق و فقه: متون حقوقی و فقهی مذاهب مختلف (مالکی، حنفی، شافعی و غیره) بهعنوان آیینهای از واقعیتهای اجتماعی و آرمانهای قضایی جامعه بررسی میشوند[۱۶].
- اقلیتها و طبقات اجتماعی: وضعیت اهل ذمه (مسیحیان، یهودیان و زرتشتیان) و تعامل آنها با اکثریت مسلمان و همچنین تفاوتهای میان زندگی بدوی و شهرنشینی مورد تحلیل قرار گرفته است[۱۷].
- نظام ارضی و مالیاتی: مباحث حیاتی مانند مالکیت زمین، نظام مالیاتی و سیستم «اقطاع» که نقش کلیدی در اقتصاد کشاورزی و نظامی داشتند، بررسی شدهاند[۱۸].
حیات فرهنگی: در این قسمت، جنبههای معنوی و آموزشی تمدن اسلامی مورد مطالعه قرار میگیرد:
- زبان و آموزش: نقش زبان عربی در پیوند میان اقوام مختلف و چگونگی انتقال دانش از طریق کتابخانهها و مراکز علمی[۱۹].
- مذهب و اندیشه: تحولات مذهبی، فرقهگرایی (تشیع، خوارج و غیره) و ظهور تصوف بهعنوان یک جریان مهم در زندگی فرهنگی و اجتماعی مسلمانان[۲۰].
تاریخ علوم و فنون: نویسنده تأکید میکند که علوم در جهان اسلام در دورانی شکوفا شد که اروپا در وضعیت رکود به سر میبرد و پیشرفتهای چشمگیر در رشتههای ریاضیات، نجوم، طب، شیمی و کیمیاگری که تحت تأثیر ترجمه آثار یونانی و ایرانی و نبوغ دانشمندان مسلمان شکل گرفت[۲۱].
تاریخ هنر و باستانشناسی: این قسمت به مظاهر فیزیکی و هنری تمدن اسلامی میپردازد:
- معماری: بررسی سبکهای معماری در بناهای مذهبی (مساجد) و غیر مذهبی (قصرها) بهعنوان نمادی از قدرت و هویت اسلامی[۲۲].
- هنرهای ظریفه: صنایعی مانند سفالگری، نساجی و فلزکاری که علاوه بر ارزش هنری، گویای وضعیت اقتصادی و شبکههای تجاری میان شرق و غرب هستند[۲۳].
بخش چهارم با عنوان «دورههای تاریخی تا سده چهارم»، به بررسی منابع و وقایع کلیدی از دوران پیش از اسلام تا پایان خلافت فاطمیان در مصر میپردازد. موضوعات مطرحشده در این بخش عبارتند از:
- منابع و کتابشناسی تاریخ عربستان قبل از پیدایش اسلام: این قسمت بر اهمیت درک وضعیت اعراب پیش از اسلام برای فهم بهتر تاریخ اولیه اسلام تأکید دارد. نویسنده به کمبود اطلاعات مکتوب مستقیم اشاره کرده و منابع موجود را به دستههای زیر تقسیم میکند:
- مدارک باستانشناسی و کتیبهنگاری: شامل کتیبههای جنوب عربستان (فرهنگهای صابی و حمیری) و کتیبههای شمال و مرکز عربستان (ثمودی، صفایی و نبطی).
- منابع ادبی (أيام العرب): اشعار و سنتهای شفاهی که بهصورت مکتوب درآمده و حاوی اطلاعاتی درباره شیوه زندگی بدوی و درگیریهای قبایل است.
- اشارات قرآنی: استفاده از قرآن برای تفسیر اسطورهها و باورهای مذهبی اعراب پیش از اسلام.
- منابع بیزانسی و سریانی: گزارشهای مورخان همجوار درباره قبایل عرب و مناسبات آنها با امپراتوریهای بزرگ[۲۴].
- قرآن و سیره: نویسنده در این قسمت به آغاز تاریخ اسلامی با وحی بر پیامبر اکرم(ص)، میپردازد:
- قرآن: بهعنوان نخستین و معتبرترین منبع مکتوب معرفی شده است.
- سیره و مغازی: بررسی زندگینامههای پیامبر که توسط نویسندگانی چون ابن اسحاق و واقدی تدوین شده است. نویسنده بر اهمیت نقد این منابع و تمایز میان حقایق تاریخی و اضافات بعدی تأکید میکند[۲۵].
- پیامبر(ص) و تأسیس دین اسلام: این قسمت به بررسی شخصیت و نقش پیامبر(ص) در ایجاد تحول مذهبی و سیاسی در شبهجزیره عربستان اختصاص دارد. نویسنده به دشواریهای تحقیقات جدید در مورد زندگی پیامبر و لزوم دقت در استفاده از احادیث اشاره میکند[۲۶].
- روزهای نخستین تاریخ اسلام و منابع وقایعنگاری: در این قسمت، روند شکلگیری تاریخنگاری اسلامی تا اواسط سده دوم هجری بررسی شده است[۲۷].
- کتابشناسی جدید (دوران امویان و عباسیان): نویسنده منابع مدرن و تحقیقات جدید درباره سه دوره اصلی را تفکیک میکند:
- دوره اول (تا سال ۷۵۰م/۱۳۲ق): تمرکز بر دوران خلفای راشدین و خلافت امویان، فتوحات اولیه و سازماندهی دولت اسلامی[۲۸].
- دوره دوم (از ۱۳۳ق، تا اواسط سده یازدهم میلادی): این بخش بسیار جامع بوده و شامل موارد زیر است:«تاریخ سیاسی و اداری: استقرار خلافت عباسی، نقش وزیران و دیوانسالاری»؛ «جنبشهای اجتماعی و مذهبی: بررسی فرقههایی چون اسماعیلیه، قرامطه، خوارج و نهضتهایی مانند قیام زنج» و «حیات علمی، ادبی و هنری: پیشرفت در علوم (ریاضیات، نجوم، پزشکی)، شکوفایی ادب عربی و فارسی، و تکامل هنر و معماری اسلامی»[۲۹].
- سوم: تاریخ مصر؛ از تسلط اعراب تا سقوط فاطمیان: این قسمت بهطور اختصاصی به تاریخ مصر میپردازد. اهمیت این بخش به دلیل وجود پاپیروسهای فراوان است که اطلاعات دقیقی از وضعیت اقتصادی و اجتماعی مصر را در اختیار پژوهشگران قرار میدهد. همچنین به آثاری چون نوشتههای الکندی درباره قضات و والیان مصر اشاره شده است[۳۰].
بخش پنجم (دوران بعد از صدر اسلام): این بخش به دورههای بعدی تاریخ اسلام تمرکز دارد. شامل دوره گسترش قدرت ترکها و جنگهای صلیبی است که به تحلیل ظهور قدرتهای ترک و تأثیر جنگهای صلیبی بر جهان اسلام میپردازد[۳۱]. همچنین، مملوکیان و مشرقزمین عربی، اواسط سده سیزدهم میلادی تا اوایل سده شانزدهم[۳۲] و جهان اسلام در عصر مغولان و تیموریان و آسیای صغیر در عصر ترکان را بررسی میکند که به تحولات سیاسی و اجتماعی ناشی از این یورشها و تشکیل دولتهای جدید در آناتولی و سرزمینهای عربی میپردازد[۳۳].
بخش ششم (مغرب اسلامی): این بخش به تاریخ منطقه مغرب اسلامی اختصاص دارد[۳۴]. در خاتمه کتاب، به گسترش اسلام در ممالک غیر اسلامی و تأثیر تمدن اسلامی قرون وسطی بر سایر مناطق جهان اشاره شده و نتیجهگیری کلی از پژوهشها ارائه میگردد[۳۵]. بخشهای پایانی نیز شامل ضمیمه و فهرست اسامی سازمانها و نشریات مورد استناد در این اثر است که به جامعیت کتاب میافزاید[۳۶].
پانویس
- ↑ ر.ک: مقدمه مترجم، ص9-10
- ↑ ر.ک: مقدمه مؤلف، ص11-24
- ↑ ر.ک: متن کتاب، ص27-40
- ↑ ر.ک: همان، ص41-42
- ↑ ر.ک: همان، ص43-46
- ↑ ر.ک: همان، ص47-48
- ↑ ر.ک: همان، ص48-50
- ↑ ر.ک: همان، ص57-69
- ↑ ر.ک: همان، ص70-79
- ↑ ر.ک: همان، ص80-93
- ↑ ر.ک: همان، ص94-95
- ↑ ر.ک: همان، ص97-100
- ↑ ر.ک: همان، ص102-104
- ↑ ر.ک: همان، ص105
- ↑ ر.ک: همان، ص115
- ↑ ر.ک: همان، ص115-116
- ↑ ر.ک: همان، ص116-117
- ↑ ر.ک: همان، ص120-127
- ↑ ر.ک: همان، ص127-129
- ↑ ر.ک: همان، ص130-131
- ↑ ر.ک: همان، ص131-134
- ↑ ر.ک: همان، ص134-135
- ↑ ر.ک: همان، ص135-136
- ↑ ر.ک: همان، ص149-152
- ↑ ر.ک: همان، ص153-156
- ↑ ر.ک: همان، ص157-160
- ↑ ر.ک: همان، ص161-180
- ↑ ر.ک: همان، ص181
- ↑ ر.ک: همان، ص187-198
- ↑ ر.ک: همان، ص199
- ↑ ر.ک: همان، ص219
- ↑ ر.ک: همان، ص238
- ↑ ر.ک: همان، ص250
- ↑ ر.ک: همان، ص269
- ↑ ر.ک: همان، ص286
- ↑ ر.ک: همان، ص291-297
منابع مقاله
مقدمه و متن کتاب.