حاکم نیشابوری، محمد بن محمد

ابو احمد محمد بن محمد بن احمد بن اسحاق النیسابوری الکرابیسی (۲۸۵-۳۷۸ق)، مشهور به حاکم کبیر، از برجسته‌ترین محدثان و حافظان خراسان در قرن چهارم هجری بود. او به دلیل مهارت در علم حدیث، رجال، جرح و تعدیل و شناخت اسامی و کنی راویان، به عنوان امام عصر در صناعت حدیث شناخته شد. حاکم کبیر پس از سال‌ها سفر علمی به عراق، شام، حجاز و جزیره، به منصب قضاء شاش و طوس رسید و سرانجام به نیشابور بازگشت و تا پایان عمر به تصنیف و عبادت پرداخت. از مهم‌ترین آثار او می‌توان به کتاب الاسامی و الکنی (که در چهارده جلد تألیف شد)، عوالی امام مالک، شعار اصحاب الحدیث و کتاب العلل اشاره کرد. او در سن ۹۳ سالگی در نیشابور درگذشت و در خانه خود (محل تصنیف) به خاک سپرده شد.

ابو احمد حاکم نیشابوری (حاکم کبیر)
نام کامل	محمد بن محمد بن احمد بن اسحاق النیسابوری الکرابیسی
نام‌های دیگر	ابو احمد الحاکم الکبیر
لقب	حاکم کبیر
نام پدر	محمد بن احمد بن اسحاق
ولادت	۲۸۵ هجری قمری (۸۹۸ میلادی)
محل تولد	نیشابور
محل زندگی	نیشابور، بغداد، شام، حجاز، ری، طبرستان
رحلت	۳۷۸ هجری قمری (۹۸۸ میلادی)
مدفن	نیشابور، در خانه خود (محل تصنیف)
طول عمر	۹۳ سال
دین	اسلام
مذهب	شافعی
پیشه	محدث، حافظ، قاضی، محقق
منصب	قاضی شاش و طوس
اطلاعات علمی
علایق پژوهشی	حدیث، رجال، جرح و تعدیل، اسامی و کنی
اساتید	ابن خزیمه ابوالعباس سراج باغندی بغوی ابن ابی داود ابوعروبه حرانی ابوبکر ماسرجسی عبدالرحمن بن ابی حاتم یحیی بن محمد بن صاعد محمد بن فیض غسانی محمد بن ابراهیم غازی
شاگردان	حاکم نیشابوری (صاحب المستدرک) ابوعبدالرحمن سلمی ابوبکر بن منجویه ابوسعد کنجروذی ابوعثمان بحیری صاعد بن محمد قاضی
برخی آثار	الاسامی و الکنی عوالی امام مالک شعار اصحاب الحدیث کتاب العلل المخرج علی کتاب المزنی کتاب الشروط الفوائد کتاب الضعفاء

برای دیگر کاربردها، حاکم نیشابوری (ابهام‌زدایی) را ببینید.

ولادت

ابو احمد محمد بن محمد بن احمد بن اسحاق نیشابوری کرابیسی، معروف به حاکم کبیر، در سال ۲۸۵ هجری قمری (۸۹۸ میلادی) در شهر نیشابور به دنیا آمد. نسبت الکرابیسی به فروش یا پوشیدن جامه‌های پشمی (کرابیس) بازمی‌گردد. او را حاکم کبیر نامیدند تا از شاگردش، ابوعبدالله حاکم نیشابوری (صاحب المستدرک)، که به حاکم صغیر معروف بود، تمایز یابد.

تحصیلات

حاکم کبیر تحصیل علم را در سنی نسبتاً دیر (حدود ۲۲ سالگی) آغاز کرد و سپس به مدت ۱۷ سال متوالی به سفرهای علمی پرداخت. او به شهرهای متعددی از جمله بغداد، کوفه، بصره، دمشق، حلب، حران، طبرستان، ری، مکه و جزیره سفر کرد، اما هرگز به مصر نرفت. در مقدمه کتاب الاسامی و الکنی آمده است که او در این سفرها از محضر بیش از ۹۰ استاد حدیث شنید.

اساتید برجسته او عبارتند از:

- محمد بن اسحاق بن خزیمه (امام الائمه)

- ابوالعباس سراج

- محمد بن محمد باغندی

- ابوالقاسم بغوی

- ابن ابی داود

- ابوعروبه حرانی

- احمد بن محمد ماسرجسی

- عبدالرحمن بن ابی حاتم رازی

- یحیی بن محمد بن صاعد

- محمد بن فیض غسانی

- محمد بن ابراهیم غازی

همچنین ابن حجر عسقلانی در کتاب لسان المیزان به نقل از حاکم نیشابوری، او را امام عصر در صناعت حدیث و از صالحان ثابت بر سنت سلف توصیف کرده است.

فعالیت‌ها

فعالیت‌های علمی و قضایی حاکم کبیر را می‌توان در چند حوزه اصلی دسته‌بندی کرد:

نبوغ و حافظه قوی: نبوغ و حافظه قوی حاکم کبیر از همان ابتدا نمایان بود. نقل شده که در مجلس امیر خراسان، نوح بن نصر، از شیوخ حاضر درباره حدیث ابی‌بکر در صدقات سوال شد و هیچ‌کس آن را حفظ نبود. حاکم کبیر که در آخرین صفوف نشسته بود، به وزیر گفت که آن را حفظ است. وزیر او را به جلو خواند و حاکم کبیر حدیث را روایت کرد. امیر خراسان گفت: مثل این شخص نباید ضایع شود و به همین دلیل او را به قضاء شاش منصوب کرد.

قضاوت: او ابتدا در سال ۳۳۳ هجری قمری به قضاء شاش (در فرارود) منصوب شد و چهار سال و چند ماه در آنجا قضاوت کرد. سپس به قضاء طوس منصوب شد. نقل است که هنگام قضاوت، کتاب‌های تصنیف خود را در مجلس قضاء حاضر داشت و پس از اتمام کار قضاوت، به تألیف می‌پرداخت. سرانجام در سال ۳۴۵ هجری به نیشابور بازگشت و از پذیرش مجدد منصب قضاء خودداری کرد.

عبادت و زهد: حاکم کبیر به عبادت و زهد شهرت داشت و بر سیره سلف صالح بود. او به دلیل صلاح و تقوا، مورد احترام خاص و عام بود. در کتاب الاسامی و الکنی آمده است که او از صالحان ثابت بر سنت سلف بود.

عقیده: او بر عقیده سلف صالح بود و در مورد صحابه و آل‌بیت رسول خدا، موضعی منصفانه داشت. حاکم نیشابوری (شاگردش) درباره او می‌گوید: او از صالحان ثابت بر سنت سلف و از انصاف‌دهندگان در اعتقاد به اهل‌بیت و صحابه بود.

تألیف و تصنیف: حاکم کبیر به کثیر التصنیف شهرت داشت و آثار ارزشمندی در علوم حدیث، رجال، جرح و تعدیل، اسامی و کنی از خود بر جای گذاشت. او را صاحب تصانیف عجیبه و مقدم در معرفت شروط صحیح و اسامی و کنی توصیف کرده‌اند. کتاب الاسامی و الکنی او در چهارده جلد تألیف شد و ذهبی آن را تلخیص کرد و المقتنی فی سرد الکنی نامید.

در الموسوعة العربیة از او به عنوان محدث خراسان در عصر خود و صاحب تصانیف یاد شده است. همچنین در موسوعتی، او را امام حافظ علامه ثبت محدث خراسان و از بحور العلم توصیف کرده است.

پرورش شاگردان: حلقه درسی او شاگردان برجسته‌ای را پرورش داد که از جمله آن‌ها می‌توان به افراد زیر اشاره کرد:

- ابوعبدالله حاکم نیشابوری (صاحب المستدرک).

- ابوعبدالرحمن سلمی

- ابوبکر بن منجویه

- ابوسعد کنجروذی (راوی کتاب عوالی مالک و شعار اصحاب الحدیث)

- ابوعثمان بحیری

- صاعد بن محمد قاضی

کف بینایی: حاکم کبیر در سال ۳۷۶ هجری (دو سال پیش از وفات) نابینا شد، اما با وجود نابینایی، تغییر در حافظه او اندک بود و هرگز دچار اختلال عقل نشد. آخرین مجلس املای او چهار روز پیش از وفاتش برگزار شد.

وفات

حاکم کبیر در اواخر ماه ربیع‌الاول سال ۳۷۸ هجری قمری (۹۸۸ میلادی) در سن ۹۳ سالگی در نیشابور درگذشت. درباره روز دقیق وفات اختلاف است؛ حاکم نیشابوری (شاگردش) روز چهارشنبه ۲۴ ربیع‌الاول را ذکر کرده و ابوسعد ادیب (از دیگر شاگردان) روز پنجشنبه ۲۷ ربیع‌الاول را نقل کرده است. نماز جنازه او توسط ابوالفضل محمی در میدان حسین بن معاذ برگزار شد و امیر ابوالحسن نیز در آن حضور داشت. پیکر او در خانه خود، در محل تصنیف و مطالعه، به خاک سپرده شد.

آثار

حاکم کبیر صاحب تألیفات متعددی در علوم حدیث و رجال است. برخی از مهم‌ترین آثار او عبارتند از:

- الاسامی و الکنی: مهم‌ترین و مشهورترین اثر او که در چهارده جلد تألیف شد و به گردآوری اسامی و کنی محدثان و راویان پرداخته است. ذهبی این کتاب را تلخیص کرد و آن را المقتنی فی سرد الکنی نامید. این کتاب از منابع اصلی علم رجال و شناخت راویان حدیث به شمار می‌رود.

- عوالی امام مالک: کتابی در احادیث عالی از امام مالک که با دو واسطه از او روایت شده است.

- شعار اصحاب الحدیث: کتابی در بیان ویژگی‌ها و نشانه‌های اهل حدیث و عقاید سلف صالح.

- کتاب العلل: در علل حدیث که از دقیق‌ترین علوم حدیث است.

- المخرج علی کتاب المزنی: تخریج بر کتاب المزنی (از شاگردان شافعی).

- کتاب الشروط: در علم شروط و سجلات که از فروع فقه است.

- الفوائد: مجموعه‌ای از احادیث که در دو جزء (دهم و یازدهم) به صورت مخطوط موجود است.

- کتاب الضعفاء: در معرفی راویان ضعیف.

منابع مقاله

• حاکم نیشابوری، محمد بن محمد، الاسامی و الکنی، ج۱، مدینه منوره: الجامعة الإسلامیة، ۱۴۳۵ق/۲۰۱۴م،
• سبحانی تبریزی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، ج۴، قم: مؤسسة امام صادق علیه‌السلام، ۱۴۱۸ق،
• بوسنینه، منجی، موسوعة أعلام العلماء و الأدباء العرب و المسلمین، بیروت: دار الجیل، ۱۴۲۵ق/۲۰۰۵م، ج۶
• زرکلی، خیرالدین، الأعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، ج۷، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م،
• ذهبی، محمد بن احمد، سیر أعلام النبلاء، ج۱۶، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۲۲ق/۲۰۰۱م،
• ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، ج۷، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۷م،
• الموسوعة العربیة: النیسابوری (محمد بن محمد-)
• موسوعتی: الحاکم الکبیر، أبو أحمد

وابسته‌ها

كتاب الأسامي و الكنی