جوامع العلوم

جوامع العلوم، نوشته متغبی بن فریعون، از مشاهیر قرن چهارم هجری و شاگرد ابوزید بلخی (متوفی ۳۲۲ق)، یک اثر موسوعه‌ای و دانشنامه‌ای شامل مبانی معرفتی در علوم گوناگون مانند ادب، سیاست، فلسفه، ریاضیات و علوم طبیعی است که با هدف تعلیم و ارتقای دانش دبیران و کارگزاران دولتی تدوین شده است.

جوامع العلوم
پدیدآوران	ابن فریعون، متغبی (نويسنده) جنابی، قیس کاظم (محقق)
عنوان‌های دیگر	کتاب جوامع العلوم
ناشر	مکتبة الثقافة الدينية
مکان نشر	مصر - قاهره
سال نشر	1428ق - 2007م
چاپ	1
شابک	‎977-341-295-4
موضوع	دایره المعارف‏ها - متون قدیمی تا قرن 14 - رده بندی علوم - متون قدیمی تا قرن 14 - زبان عربی
زبان	عربی
تعداد جلد	1
کد کنگره	‎‏/‎‏الف‎‏2‎‏ج‎‏9 177 Q
نورلایب	مطالعه و دانلود pdf

انگیزه نگارش

مؤلف، این اثر‌ را‌ که‌ نوعی خودآموز علوم دیوانی است، برای ابو‌علی محتاج چغانی تألیف کرده است.

اهمیت کتاب

ارزشمندی این اثر را می‌توان در محورهای کلیدی زیر خلاصه کرد:

1. نقطه تحول در علم طبقه‌بندی: این کتاب به‌عنوان یک نقطه عطف در تاریخ تطور علمِ تصنیف شناخته می‌شود و بازتاب‌دهنده نضج و پختگی فلسفه علوم و مبانی آن‌ها در قرن چهارم هجری است.
2. پیوند میان دانش‌های دینی و فلسفه یونان: اهمیت این اثر در تلفیق آگاهی از متون مقدس (قرآن و احادیث) با فلسفه کلاسیک یونانی (مانند آراء ارسطو و جالینوس) است که نشان از احاطه نویسنده بر فرهنگ‌های پیرامون مسلمانان دارد.

ساختار

کتاب در یک جلد و بر پایه دو مقاله‌ اصلی تنظیم شده است که هر مقاله شامل ابواب و فصول متعددی در موضوعات تخصصی است. در ابتدای کتاب، مقدمه محقق آمده است.

سبک نگارش

شیوه نگارش این اثر دارای ویژگی‌های متمایز زیر است:

1. رویکرد موسوعه‌ای و جامع‌نگر: نویسنده در این کتاب با نگاهی جامع، به طبقه‌بندی و تبیین مفاهیم در حوزه‌های گوناگون معرفتی از جمله ادب، سیاست، فلسفه، ریاضیات و علوم طبیعی پرداخته است.
2. بازنویسی خلاقانه و ایجاز: نویسنده صرفاً ناقل آراء گذشتگان نبوده، بلکه مطالب را با عباراتی نو، موجز و با تسلط بالا بازنویسی کرده است که نشان‌دهنده توانایی او در استقصا و تلخیص مطالب است.

1. تکرار مفاهیم برای تفهیم بهتر: در این اثر برای اطمینان از انتقال دقیق ایده اصلی به مخاطب، برخی افکار و مفاهیم در بخش‌های مختلف تکرار شده‌اند تا موضوع به‌صورت «جامع و مانع» ارائه شود. همچنین در ساختار آن از روش‌هایی شبیه به مشجرات (نمودارهای درختی) برای یادگیری آسان‌تر استفاده شده است.

گزارش محتوا

در مقدمه محقق، ضمن معرفی اجمالی نویسنده، به معرفی مختصر محتوای مقالات آن، پرداخته شده است.

جوامع العلوم دائرةالمعارف مختصری است که از جهاتی با مفاتيح العلوم خوارزمی شباهت دارد و در آن اصول بسیاری از مباحث علمی،که دانستن آن‌ها برای دبیران دیوان‌های فرمانروایان‌ آن‌ روزگار لازم بود، به زبان عربی مطرح شده و فروع هریک بررسی شده است.

این کتاب، به‌صورت مشجر کتابت شده؛ یعنی مثلا در سخن از«أمراض القوة الفكرية»، مؤلف‌ آن‌ را به «شاخه اصلی، الجهل» و «العي و الهذر» تقسیم می‌کند و آنگاه برای هریک از این دو شاخه، فروعی می‌آورد که با خطوطی شبیه به شاخه‌ درخت، به دو شاخه‌ اصلی‌ متصل‌ شود‌. در همه جای کتاب توضیح‌ و تفسیر‌ به‌ شیوه‌ مختصر و مفید دیده می‌شود.

در این کتاب‌ به‌ پاره‌ای اصطلاحات عربی برمی‌خوریم که منحصربه‌فرد است؛ مثلا مؤلف در چندین مورد، فعل ماضی را «عابر‌» و فعل‌ مضارع‌ را «غابر» و اسم فاعل یا صفت مشبهه را «مقیم» نامیده‌ است. در چند جای این اثر نیز جملاتی مانند «حكي عن خليل» آمده که نشان می‌دهد ابن فریعون‌، مانند‌ احمد‌ بن یوسف خوارزمی، صاحب مفاتيح العلوم، پاره‌ای از مشکلات خود را‌ به‌ یاری کتب خلیل بن احمد، صاحب کتاب العين، حل کرده است. جوامع العلوم پیش از مفاتيح‌ العلوم‌ نوشته‌ شده و گویا خوارزمی از این اثر اطلاع نداشته است.

مقالت اول، درباره علم کتابت یا منشیگری دربار‌ی‌ شامل نحوه‌ آداب دبیران‌، انشا‌، خط، بایگانی، مکاتبات، خراج، برید، املاک، حساب، هندسه، موضوعات مذهبی، اخلاق، آداب ملوک و امراض جسمی و روحی است.

بخش بزرگی از‌ مقالت‌ اول،‌ کتاب درباره علوم دینی است؛ درحالی‌که در مفاتيح العلوم فقط یک فصل از کتاب‌ به‌ این‌ علوم اختصاص داده شده است. احتمالا هر دو مؤلف در این رشته منبع واحدی‌ داشته‌اند‌. پرداختن به علوم مذهبی در بخش اول، معمول بوده است. اما فصول مربوط‌ به‌ اخلاقیات‌، آداب شاهان یا توصیف بیماری‌ها، بنا بر تقسیم‌بندی معمول آن زمان می‌بایست در بخش دوم‌ ذیل‌ مسائل فلسفه قرار می‌گرفت. بخش دوم بیش از هر چیز به رشته‌های فلسفه عملی‌ اختصاص‌ داده شده است. علوم سیاسی به‌تفصیل بحث شده است و نویسنده اساسا بیشتر به جنبه‌های‌ عملی‌ رشته‌های گوناگون توجه داشته و در این رابطه به امور اداری و فنون جنگ‌ اهمیت‌ ویژه‌ای‌ داده است. پس از علوم سیاسی، به اخلاق و تدبیر منزل و آنگاه به مسائل مربوط به‌ دین‌ اسلام‌ و در نهایت به «تقسیمات فلسفه»، عملی و نظری پرداخته شده است.

در این‌ کتاب‌، از میان رشته‌های فلسفه نظری به منطق و طبیعیات پرداخته شده و سه رشته از رشته‌های طبیعیات، یعنی‌ نجوم‌، تعبیر خواب و علوم فراست بررسی شده است. پس از آن علوم خفیه، به‌ویژه دانش‌ هندیان‌ و علم‌ کیمیا آورده شده است. به گفته وسل‌، ابن فریعون تقسیمات علوم منشیگری درباری و نیز علوم حکومتی و اداری را به‌‌خوبی‌ می‌شناخته، اما گویی با دیگر‌ رشته‌ها‌ و فروع آن‌ها‌ آشنا‌ نبوده‌ است. شاید برای همین است که‌ جوامع‌ العلوم فاقد طرح اصولی است. به‌طور کلی در این کتاب همچون‌ مفاتيح‌ العلوم، علوم فنی (صناعت، بر معارف‌ نظری علم) غالب است‌.

این‌ کتاب، با توجه به قدمت‌ آن‌، برای مطالعه علوم منطقه‌ای ایران در قرون نخست اسلام بسیار ارزشمند است. فصول مربوط به علم‌ «منشیگری‌ درباری‌»، به‌ویژه برای‌ تاریخ‌نگاران‌ قدرت‌های سیاسی و اداری سودمند‌ است‌. علاوه بر این، جوامع العلوم از کتب ارزشمند چنددانشی است که بعدها در‌ ایران‌ این نوع آثار رواج یافت.

مقالت دوم، شامل علوم مذهبی (علوم سیاسی، فن حکومت، طبقات اجتماعی، تعهدات اداری، امور‌ مالی، قضاوت، امنیت، فن جنگ و اخلاق) و علم منطق و فلسفه در دو قسم حقیقی و غیر حقیقی شامل نجوم و نفی احکام نجوم، رؤیا، فراست، آثار طبیعی و علوم خفیه مانند پیشگویی، جادو، کیمیا و طلسمات‌ است‌.

منابع مقاله

1. مقدمه کتاب.
2. بی‌نام، «کتاب ماه علوم و فنون»، فروردین و اردیبهشت 1390- شماره 136 و 137، به آدرس:

https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/791697