جلیس المشتاق؛ منظومهای قرن نهم هجری در مسخ و تبدیل ابدان
| جلیس المشتاق؛ منظومهای قرن نهم هجری در مسخ و تبدیل ابدان | |
|---|---|
 | |
| پدیدآوران | نویسنده ناشناس (نویسنده) ییلاقی، مهدی (مصحح) |
| ناشر | بنیاد موقوفات دکتر افشار با همکاری نشر سخن |
| مکان نشر | تهران |
| سال نشر | ۱۴۰۳ |
| شابک | 978-622-4889-16-4 |
| موضوع | شعر فارسی -- قرن ۹ق، منظومههای عاشقانه فارسی -- قرن ۹ق، اختسان دهلوی، تاجالدین، قرن۸ق. بساتین الانس -- اقتباسها |
| زبان | فارسی |
| تعداد جلد | 1 |
| کد کنگره | PIR 5721/7 |
جلیس المشتاق؛ منظومهای قرن نهم هجری در مسخ و تبدیل ابدان (نویسنده: ناشناس، سراینده با نام احتمالی «علی» در قرن ۹ق)، تصحیح و تحقیق مهدی ییلاقی (متولد ۱۳۶۰ش)؛ این کتاب تصحیح منظومهای کهن در بحر متقارب با محتوای رمانسگونۀ حماسی-عاشقانه است که آمیخته با قصههای پیکرگردانی و مسخ برای شیرانشاه فرخیسار (حکمران شروان در دورۀ تیموریان) به نظم درآمده است.
ساختار
کتاب مشتمل بر پیشگفتار، مقدمه، متن تصحیحشده «جلیس المشتاق» به همراه تعلیقات، نمایهها و فهرست منابع است. شیوۀ تصحیح به سبب وجود نسخۀ منحصر به فرد، مبتنی بر نسخۀ اساس بوده و مصحح کوشیده است تا حد امکان به نسخه پایبند باشد.
گزارش کتاب
«جلیس المشتاق» منظومهای کهن در بحر متقارب (فعولن فعولن فعولن فعول/ فعل) با محتوای رمانسگونۀ حماسی-عاشقانه، آمیخته با قصههای غریب پیکرگردانی و مسخ و نسخ است که برای شیرانشاه فرخیسار، حکمران خطۀ شروان در دورۀ مقارن حکومت تیموریان در ایران، به نظم درآمده است. این اثر روایتی است منظوم از چند قصه کهن به شیوۀ داستان در داستان (که نشان از خاستگاه هندی آن دارد). داستانها حول اندیشۀ مسخ و نسخ و تبدیل جسم شکل گرفتهاند، اما کلیت داستان بر مفهوم اخلاقی صبر و ختم به خیر شدن امور با صبر و استقامت تأکید دارد.
«جلیس المشتاق» اثری چند ملیتی است؛ شخصیتهایی از چند تمدن بزرگ کهن (ایران، چین، روم و هندوستان) در آن نقشآفرینی میکنند و صحنۀ داستان در این سرزمینها اتفاق میافتد. افزون بر این، اصل اثر منشأ پارسی و هندی دارد، در سرزمین شروان (در آذربایجان کنونی) به نظم درآمده و کاتب تنها دستنویس موجود آن، گلشنی هروی از خوشنویسان هرات است.
داستان اصلی از آنجا آغاز میشود که فغفور چین (پادشاهی اهل فضل و کمال و آگاه از راز نه چرخ) بسیار مشتاق یادگیری و بهرهبردن از محضر اهل فضل است. به همین جهت در هر شهری صاحب کمالی را اگر سراغ میجست که سخن گفتن با او زنگ جهالت را از دل میزداید، فرمان میداد که او را با عز و ناز به دربار بیاورند تا در مباحثه با وی اوقات بگذراند. شبی پادشاه در خواب پیری را میبیند که در زهد و علم اعلم عالم است و در خواب، کسی را میفرستد که پیر را نزد او بیاورد. از خواب بیدار میشود در حالی که دلش بستۀ بند آن پیر گشته است. پادشاه حاجب خاصش را فرامیخواند، ماجرای خواب را به او میگوید و او را به جستوجوی پیر میفرستد.
از نام کامل سرایندۀ این منظومه اطلاعی در دست نیست. تنها در یک بیت، آنگاه که فردوسی طوسی در خواب، او را با نام «علی» مخاطب قرار میدهد، به جزئی از نام او پی میبریم. کاتب در پایان نسخه، بعد از ترقیمۀ اثر، ۱۸ بیت معما نیز کتابت کرده است که از آنها نام افرادی از جمله شیرانشاه، فرخیسار، افراسیاب و... استخراج میگردد و به نظر میرسد عموماً ممدوحان و معشوقان و یاران شاعر باشند. در یکی از این معماها به نام «علی» برمیخوریم که شاهدی بر این است که میتوان «علی» را بخشی از نام ناظم دانست. همچنین کتاب حاضر اقتباسی از کتاب «بساتین الانس» تألیف تاجالدین اختسان دهلوی است.
تأثیر فردوسی و شاهنامه در جایجای «جلیس المشتاق» دیده میشود. این تأثیر در بحر شعری، واژهها، تصویرسازیها و تلمیحات با یادکرد شخصیتهای شاهنامه، و نیز در آغازگریها و خاتمههای داستانها که با چاشنی پند و اندرز و بیان تأملات در مسائل بشری همراه است، مشهود میباشد. بارزترین جلوۀ حضور فردوسی در این اثر در انتخاب بحر عروضی متقارب (همان بحر شاهنامه) دیده میشود. به پیروی از شاهنامه، زبان و ساختارهای صرفی و نحوی «جلیس المشتاق» زبانی حماسی، خراسانیوار و بسامد واژههای فارسی کهن در آن بالاست. در متن منظومه، دادههای سرراستی برای شناسایی اثر منثوری که اساس نظم قرار گرفته در دست نیست. سراینده تنها اشاره میکند که به درخواست دوستی، کتاب نثر عجیبی را که از تاجری از هندوستان گرفته، به نظم درآورده است.
سبک تصحیح در این کتاب، به سبب وجود نسخۀ منحصر به فرد، تصحیح مبتنی بر نسخۀ اساس است. مصحح در استنساخ متن به نسخۀ اساس پایبند بوده و تنها در مواردی که متن یا نسخۀ مکتوب آن مبهم، مخدوش و دشوارخوان بود، با در نظر گرفتن بافت کلام و دریافت خود به متن وارد شده است. همچنین به منظور ارتباط بهتر خوانندگان با متن، رسمالخط و املای رایج امروزی اختیار گردیده است.[۱]
پانویس
منابع مقاله
پایگاه کتابخانه تخصصی ادبیات