برکة، محمد

ابومحمد عبدالله بن محمد بن برکه سلیمی ازدی بهلوی (حدود ۲۹۶ – ۳۶۲ق)، مشهور به ابن برکه، فقیه، اصولی، متکلم و نویسنده برجسته مذهب اباضی در عمان در قرن چهارم هجری بود. او از شاگردان ابومالک غسان بن محمد صلانی و امام سعید بن عبدالله بن محبوب به شمار می‌رفت و به عنوان رئیس «مدرسه رستاقیه» و یکی از بزرگترین فقیهان اباضی شناخته می‌شود. ابن برکه با تألیف کتاب ارزشمند «الجامع» که در میان اباضیه به «الکتاب» شهرت یافت، گامی بزرگ در تدوین و تأصیل فقه اباضی برداشت. او همچنین با تأسیس مدرسه‌ای در بهلا و وقف اموال برای آن، نقش مهمی در گسترش علوم دینی در عمان و حتی مغرب اسلامی ایفا کرد.

عبدالله بن محمد بن برکه
نام کامل	عبدالله بن محمد بن برکه سلیمی ازدی
نام‌های دیگر	ابن برکه، ابومحمد
نسب	از قبیله سلیمة بن مالک بن فهم ازدی
نام پدر	محمد بن برکه
ولادت	حدود ۲۹۶-۳۰۰ق (۹۰۸-۹۱۲م)
محل تولد	صحار (یا بهلا)، عمان، عمان
محل زندگی	بهلا، صحار
رحلت	حدود ۳۶۲-۳۶۳ق (۹۷۳-۹۷۴م)
مدفن	بهلا، عمان
طول عمر	حدود ۶۳-۶۷ سال
دین	اسلام
مذهب	اباضی
پیشه	فقیه، اصولی، متکلم، نویسنده
منصب	رئیس مدرسه رستاقیه
اطلاعات علمی
درجه علمی	از بزرگترین فقیهان اباضی قرن چهارم
علایق پژوهشی	فقه، اصول فقه، کلام، عرف
اساتید	ابومالک غسان بن محمد صلانی امام سعید بن عبدالله بن محمد بن محبوب ابومروان سلیمان بن محمد بن حبیب ابویحیی عبدالعزیز بن خالد ابوالحسن محمد بن حسن سعالی نزوی
شاگردان	ابوالحسن علی بن محمد بُسیوی ابوعبدالله محمد بن زاهر احمد بن محمد بن خالد جمعی از طلاب مغرب (حدود ۷۰ نفر)
برخی آثار	الجامع التقیید المبتدأ كتاب التعارف الموازنة شرح جامع ابن جعفر منثورة ابی محمد الإقلیـد

برای دیگر کاربردها، ازدی (ابهام‌زدایی) را ببینید.

نام و نسب

عبدالله بن محمد بن برکه سلیمی ازدی بهلوی است. نسب او به سلیمة بن مالک بن فهم بن غنم بن دوس بن عدنان بن عبدالله بن زهران بن کعب بن حارث ازدی می‌رسد. کنیه او «ابومحمد» است و به دلیل شهرت جدش، به «ابن برکه» معروف شد.

ولادت

تاریخ دقیق ولادت ابن برکه در منابع ذکر نشده است. محققان با توجه به قرائن تاریخی، ولادت او را بین سال‌های ۲۹۶ تا ۳۰۰ هجری قمری (۹۰۸-۹۱۲ میلادی) تخمین زده‌اند. از جمله این قرائن، معاصرت او با امام سعید بن عبدالله (که در ۳۲۰ق به امامت رسید) و مناظرات او با وی در سنین جوانی است. او در شهر صحار (یا بهلا) در عمان به دنیا آمد و بیشتر عمر خود را در بهلا گذراند.

تحصیلات و اساتید

ابن برکه تحصیلات ابتدایی را در بهلا آغاز کرد و سپس برای تکمیل علوم خود به صحار مهاجرت نمود و در محضر استادان برجسته زمان خود به فراگیری علوم دینی پرداخت. از جمله اساتید او:

• ابومالک غسان بن محمد بن خضر صلانی – مهم‌ترین استاد او که بیشترین تأثیر را بر وی داشت.
• امام سعید بن عبدالله بن محمد بن محبوب – که بعدها به امامت عمان رسید.
• ابومروان سلیمان بن محمد بن حبیب
• ابویحیی عبدالعزیز بن خالد
• ابوالحسن محمد بن حسن سعالی نزوی

درباره شیخ خود ابومالک نقل شده که در ابتدا از ابن برکه استقبال چندانی نمی‌کرد، اما پس از مشاهده اشتیاق و پشتکار وی در طلب علم، او را به خود نزدیک ساخت و از شاگردان خاص خود گردانید.

فعالیت‌ها

مدرسه و وقف علمی

ابن برکه با استفاده از ثروت خود، مدرسه‌ای در بهلا تأسیس کرد که دارای بخش داخلی برای سکونت طلاب بود. او برای این مدرسه و طلاب آن اموال بسیاری وقف کرد و زمینی به نام «المدانة» را برای استفاده علمی اختصاص داد. همچنین مساجد متعددی در بهلا بنا کرد، از جمله مسجد الضرح، مسجد الخیر، مسجد الشریعة و مسجد الفحال.

مدرسه رستاقیه

ابن برکه به عنوان رئیس «مدرسه رستاقیه» شناخته می‌شد که یکی از دو مدرسه فکری مهم در عمان بود. این مدرسه در برابر «مدرسه نزوانیه» به رهبری ابوسعید کدمی قرار داشت. اختلاف نظر این دو مدرسه عمدتاً درباره قضیه عزل امام صلت بن مالک و حکم شرعی خروج بر او بود.

شاگردان

ابن برکه شاگردان بسیاری را در مدرسه خود پرورش داد که برخی از آنان از مغرب اسلامی نیز به عمان آمده بودند. از جمله شاگردان برجسته او:

• ابوالحسن علی بن محمد بُسیوی – مشهورترین شاگرد او و صاحب کتاب «جامع البسیوی»
• ابوعبدالله محمد بن زاهر
• احمد بن محمد بن خالد
• حدود ۷۰ نفر از طلاب مغرب اسلامی

وفات

درباره تاریخ وفات ابن برکه اختلاف نظر وجود دارد. برخی محققان وفات او را بین سال‌های ۳۶۲ تا ۳۶۳ هجری قمری (۹۷۳-۹۷۴ میلادی) ذکر کرده‌اند. دلیل این تاریخ‌گذاری، حضور او تا سال ۳۶۱ق (برای تسلیت به خانواده ابوسعید کدمی) و عدم حضور او در سال ۳۶۳ق (زمان پرسش از تلمیذش درباره امامت حفص بن راشد) است. او در بهلا در کنار مدرسه خود به خاک سپرده شد.

آثار

ابن برکه آثار ارزشمندی در فقه، اصول فقه و کلام از خود به جای گذاشته است. از جمله مهم‌ترین آنها:

• الجامع – مهم‌ترین اثر او که در میان اباضیه به «الکتاب» شهرت دارد و در فقه مقارن تألیف شده است.
• التقیید – مجموعه جوابات و مسائلی که از شاگردان خود دریافت کرده است.
• المبتدأ – در توحید و اقامه حجه با وجود خالق.
• التعارف – در موضوع عرف و حجیت آن.
• الموازنة – در پاسخ به آرای مخالفان درباره قضیه عزل امام صلت بن مالک.
• شرح جامع ابن جعفر
• منثورة ابی محمد – مجموعه پاسخ‌های او به مسائل فقهی.
• الإقلیـد

منابع مقاله

• المسعودی، زهران بن خمیس بن محمد، الإمام ابن بركة السليمي البهلوي ودوره الفقهي في المدرسة الإباضية من خلال كتابه الجامع، مسقط: وزارة الأوقاف والشؤون الدينية، چاپ اول، ۱۴۲۱ق/۲۰۰۰م
• پایگاه أشعة، «ابن بركة»
• پایگاه أثير، «العالم العُماني الذي أنشأ أول مدرسة بها قسم داخلي»، ۲۸ مارس ۲۰۱۹
• روزنامه عمان، «عبدالله بن محمد بن بركة»، ۱۳ مارس ۲۰۲۵
• پایگاه المکتبة السعیدیة، «أبو محمد عبد الله بن محمد السليمي ابن بركة»
• روزنامه الوطن، «منثورة أبي محمد والمبتدأ»، ۱۸ نوامبر ۲۰۱۶

وابسته‌ها

• كتاب التعارف