دج‍ان‍ی‌، ب‍ره‍ان‌ال‍دی‍ن‌

برهان بن احمد راغب دجانی (۱۹۲۰-۲۰۰۰م)، اقتصاددان، نویسنده، اندیشمند و استاد دانشگاه فلسطینی-اردنی. او از برجسته‌ترین اقتصاددانان عرب، از مؤسسان «مؤسسه مطالعات فلسطین» و از نخستین دعوت‌کنندگان به ایجاد «بازار مشترک عربی» بود. الدجانی بیش از چهل سال به عنوان دبیرکل اتحادیه عمومی اتاق‌های بازرگانی، صنعت و کشاورزی کشورهای عربی فعالیت کرد و آثار متعددی در زمینه اقتصاد عربی، قضیه فلسطین، فلسفه علم و تاریخ اسلام از خود به جای گذاشت. دولت لبنان در سال ۲۰۰۰ به پاس تلاش‌های او نشان «سدر» را به وی اعطا کرد.

برهان‌الدین الدجانی
نام کامل	برهان بن احمد راغب الدجانی
نسب	از خاندان الدجانی یافا
نام پدر	احمد راغب الدجانی
ولادت	۱۹۲۰م / ۱۲۹۹ش (یا ۱۹۲۱م)
محل تولد	یافا (روستای بیت دجن)، فلسطین تحت قیمومیت بریتانیا
محل زندگی	یافا، قدس، بیروت، عمان
رحلت	۱۵ سپتامبر ۲۰۰۰م / ۲۵ شهریور ۱۳۷۹ش
مدفن	عمان، اردن
فرزندان	ربیع برهان الدجانی
خویشاوندان	هادیه دجانی شكیل (خواهر)
دین	اسلام
پیشه	اقتصاددان، نویسنده، اندیشمند، استاد دانشگاه
منصب	دبیرکل اتحادیه عمومی اتاق‌های بازرگانی و صنعت و کشاورزی کشورهای عربی (۱۹۵۵-۲۰۰۰)، رئیس هیئت امنای مؤسسه مطالعات فلسطین
اطلاعات علمی
درجه علمی	دکترای افتخاری
دانشگاه	دانشگاه آمریکایی بیروت (کارشناسی ۱۹۴۰، کارشناسی ارشد ۱۹۴۴)، دانشگاه مک‌گیل (دکترای مطالعات اسلامی)
علایق پژوهشی	اقتصاد عربی، وحدت اقتصادی عرب، قضیه فلسطین، تاریخ اسلام، فلسفه علم
معاصرین	قسطنطین زریق هشام نشابه محمد حسنین هیکل
برخی آثار	تكوين العقل الحديث الأيام والناس (رمان) الاقتصاد العربي مفاوضات السلام - المسار والخيارات كتابات في السياسة (دو جلد) كتابات في الاقتصاد (دو جلد) إسرائيل خطر اقتصادي وعسكري وسياسي

ولادت

برهان بن احمد راغب دجانی در سال ۱۹۲۰م (برخی منابع ۱۹۲۱م) در شهر یافا (در روستای بیت دجن از توابع یافا در غرب فلسطین) به دنیا آمد. او از خاندان معروف «الدجانی» در یافا بود. پدرش احمد راغب الدجانی و خواهرش هادیه دجانی شكیل (نویسنده و پژوهشگر تاریخ) بود.

تحصیلات

برهان دجانی تحصیلات ابتدایی را در مدرسه «عامریه» در یافا به پایان رساند. سپس تحصیلات متوسطه را در مدارس انگلیسی شهر صفد گذراند. او در سال ۱۹۴۰ موفق به دریافت مدرک کارشناسی در رشته علوم اقتصادی از دانشگاه آمریکایی بیروت شد و در سال ۱۹۴۴ مدرک کارشناسی ارشد خود را در رشته اقتصاد از همان دانشگاه اخذ کرد. پایان‌نامه کارشناسی ارشد او با عنوان «اهمیت اقتصادی وحدت میان عراق، سوریه، لبنان، اردن شرقی و فلسطین» بود. او در دوران اقامت خود در قدس، در مؤسسه حقوق فلسطین تحصیل کرد و در سال ۱۹۴۸ دیپلم حقوق گرفت. همچنین برهان دجانی موفق به دریافت دکترای مطالعات اسلامی از مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک‌گیل در مونترال (کانادا) شد. در سال ۱۹۷۴، دانشگاه توبینگن آلمان به پاس دستاوردهایش در علم اقتصاد، مدرک دکترای افتخاری به او اعطا کرد.

فعالیت‌ها

برهان دجانی فعالیت حرفه‌ای خود را از سال ۱۹۴۵ در «مكتب عربی» در قدس و لندن آغاز کرد. پس از نكبه ۱۹۴۸، در سال ۱۹۴۹ اداره آموزش آژانس امداد و کار سازمان ملل (UNRWA) را در کرانه باختری تأسیس کرد و به عنوان مدیر آن منصوب شد. او در سال ۱۹۵۰ موفق به دریافت امتیاز انتشار روزنامه «الهدف» از مقامات اردن شد و این هفته‌نامه را در قدس منتشر کرد.

برهان دجانی از سال ۱۹۵۳ تا ۱۹۷۴ به عنوان استاد و مدرس اقتصاد در دانشگاه آمریکایی بیروت مشغول به تدریس بود. او همچنین به عنوان استاد مدعو در دانشگاه لبنان، دانشگاه بیروت عربی، آکادمی لبنان و مؤسسه عالی مطالعات عربی در قاهره تدریس کرد. او از سال ۱۹۵۵ تا ۲۰۰۰ به عنوان دبیرکل اتحادیه عمومی اتاق‌های بازرگانی، صنعت و کشاورزی کشورهای عربی فعالیت کرد.

دجانی از جمله مؤسسان «جنبش ناسیونالیست‌های عرب» (حركة القوميين العرب) و از نخستین دعوت‌کنندگان به ایجاد «بازار مشترک عربی» در سال ۱۹۴۱ بود که آن را ورودی واقعی برای وحدت عربی می‌دانست. او در سال ۱۹۶۲ در تأسیس «مؤسسه مطالعات فلسطین» در بیروت نقش داشت و به عنوان عضو مؤسس هیئت امنای آن منصوب شد. همچنین در سال ۱۹۵۶ در تأسیس «نادی فرهنگی عربی» در بیروت مشارکت کرد و به عنوان رئیس آن انتخاب شد. او عضو کمیته مشورتی امور اقتصادی اتحادیه عرب بود و به مدت ۳۰ سال (۱۹۶۸-۱۹۹۸) نماینده لبنان در مجمع اجرایی سازمان عربی آموزش، فرهنگ و علوم (الکسو) بود و سپس به ریاست آن رسید.

از مهم‌ترین اقدامات او، تدوین «طرح نفتی» بود که توسط رهبران عربی تصویب و در جنگ اکتبر ۱۹۷۳ برای حمایت از کشورهای درگیر با اسرائیل به کار گرفته شد. الدجانی در سال ۱۹۵۲ کتابی با عنوان «اسرائیل: خطر اقتصادی، نظامی و سیاسی» منتشر کرد که ماهیت تهاجمی اسرائیل را از همان اوایل دهه ۱۹۵۰ آشکار می‌ساخت. او همچنین از سال ۱۹۶۴ تا ۱۹۷۲ سردبیر «سالنامه قضیه فلسطین» (الكتاب السنوي للقضية الفلسطينية) بود که کامل‌ترین سند از قضیه فلسطین در آن دوره به شمار می‌رود.

برهان دجانی علاوه بر اقتصاد و سیاست، به ادبیات نیز علاقه داشت. او رمانی با عنوان «الأيام والناس» نوشت که ابتدا در سال ۱۹۸۶ به صورت دنباله‌دار در روزنامه کویتی «القبس» منتشر شد و سپس در سال ۱۹۸۸ در بیروت به چاپ رسید. او همچنین نمایشنامه‌ای منتشر نشده با عنوان «رجاء» در اواخر دهه ۱۹۶۰ نوشت.

وفات

برهان دجانی سرانجام در ۱۵ سپتامبر ۲۰۰۰م (۲۵ شهریور ۱۳۷۹ش) در شهر عمان (اردن) درگذشت و در همانجا به خاک سپرده شد. مؤسسه مطالعات فلسطین در فرانسه نیز به عنوان یکی از بنیانگذاران او یاد کرده است. در مراسم بزرگداشت سالگرد او، مؤسسه مطالعات فلسطین ندوه‌ای در کاخ یونسکو در بیروت برگزار کرد. هشام نشابه، رئیس هیئت امنای مؤسسه مطالعات فلسطین، در رثای او نوشت: «برهان دجانی، پرچمی است که بر چندین قله برافراشته است؛ پرچمی بر بلندای اندیشه ملی عربی، بر فراز اندیشه و عمل فلسطینی، و بر فراز اندیشه اسلامی.» جریـده «السفیر» نیز در مطلبی به قلم هشام نشابه، او را چنین توصیف کرده است: «برهان دجانی هنگامی که می‌گرید، پیش از چشم، دل و اندیشه و قلم می‌گرید.»

آثار

برهان دجانی آثار متعددی در زمینه اقتصاد عربی، قضیه فلسطین، سیاست، فلسفه علم و ادبیات از خود به جای گذاشته است. برخی از مهمترین آثار او عبارتند از:

تألیفات اقتصادی و سیاسی:

• «إسرائيل خطر اقتصادي وعسكري وسياسي» (۱۹۵۲)
• «محاضرات في التنمية والاقتصادية في الأردن» (۱۹۵۷، قاهره)
• «الاقتصاد العربي» (۱۹۵۸، بیروت)
• «تحليل بعض أوجه العلاقات الاقتصادية بين البلاد العربية» (۱۹۶۲، قاهره: جامعة الدول العربية، معهد الدراسات العربية العالية)
• «العلاقات الاقتصادية في الدول العربية: محاضرات ألقاها برهان الدجاني على طلبة قسم الدراسات الاقتصادية والاجتماعية في 1965» (۱۹۶۶، جامعة الدول العربية، معهد البحوث والدراسات العربية)
• «المصالح الإمبريالية والأجنبية في الوطن العربي: دراسة اقتصادية» (۱۹۷۱، بیروت: المؤسسة العربية للدراسات والنشر) - با مشارکت شفیق الاخرس و عامر الشریف
• «مفاوضات السلام - المسار والخيارات» (۱۹۷۳، بیروت: مؤسسة الدراسات الفلسطينية)
• «المصالح الاقتصادية في خدمة القضايا العربية» (۱۹۷۳) - با مشارکت شفیق الاخرس و عامر احمد الشریف
• «السوق الخليجية المشتركة» (۱۹۷۵، کویت: غرفة تجارة وصناعة الكويت)
• «استراتيجية العمل الاقتصادي العربي المشترك» (۱۹۸۲، عمان، الأردن)
• «عبر التنمية الاقتصادية في الوطن العربي» (۱۹۹۲، الاتحاد العام لغرف التجارة والصناعة والزراعة للبلاد العربية)
• سلسلة «الاقتصاد العربي بين الماضي والمستقبل» در هفت جلد (منتشر شده بین ۱۹۸۸ تا ۱۹۹۸)
• «الاقتصاد العربي، الإنجاز والأخطار» (۲۰۰۰، الاتحاد العام لغرف التجارة والصناعة والزراعة للبلاد العربية)
• «الصناعة والنفط» (۲۰۰۰، الاتحاد العام لغرف التجارة والصناعة والزراعة للبلاد العربية)
• «التنمية العربية والعلاقات العربية الأجنبية» (۲۰۰۰، الاتحاد العام لغرف التجارة والصناعة والزراعة للبلاد العربية)
• «المال وقضايا التنمية» (۲۰۰۰، الاتحاد العام لغرف التجارة والصناعة والزراعة للبلاد العربية)
• «الإنماء العربي وعوامله» (۲۰۰۰، الاتحاد العام لغرف التجارة والصناعة والزراعة للبلاد العربية)
• «الوحدة والعلاقات الاقتصادية العربية» (۲۰۰۰، مركز الدراس العربي - الأوروبي)
• «أساليب التنمية واستراتيجياتها» (۲۰۰۰، الاتحاد العام لغرف التجارة والصناعة والزراعة للبلاد العربية)
• «كتابات في السياسة» (دو جلد، ۲۰۰۴، بیروت: مؤسسة الدراسات الفلسطينية)
• «كتابات في الاقتصاد» (دو جلد، ۲۰۰۴، بیروت: مؤسسة الدراسات الفلسطينية)

آثار ادبی:

• «الأيام والناس» (رمان، ۱۹۸۸، بیروت: شركة المطبوعات للتوزيع والنشر)
• «كتابات في الأدب» (سیره الملك الظاهر بیبرس، ۲۰۰۴، بیروت: مؤسسة الدراسات الفلسطينية)

مراجعه و تقدیم (تحت إشراف او):

• «تكوين العقل الحديث» (The Making of the Modern Mind)، تألیف جان هرمان راندال (John Herman Randall, Jr.)، ترجمه جورج طعمه، مراجعه برهان دجانی، تقدیم محمد حسین هیکل، قاهره: المركز القومي للترجمة، ۱۹۶۵.

ترجمه‌ها:

• «المؤسسات الاقتصادية وعلاقتها بالرفاه الإنساني» (Economic Institutions and Human Welfare)، تألیف جان موریس (John Maurice)، ترجمه برهان الدجانی، بیروت، ۱۹۵۸.
• «مراحل النمو الاقتصادي» (Stages of Economic Growth)، تألیف روشر (Ruscher)، ترجمه برهان الدجانی، بیروت.
• «القافلة: قصة الشرق الأوسط» (Caravan: The Story of the Middle East)، تألیف کارل کارلتون (Carl Carleton)، ترجمه برهان الدجانی، بیروت: دار الثقافة، ۱۹۵۹.
• «علم الاقتصاد الحديث» (Modern Economics)، تألیف آرتور ادوارد برنز (Arthur Edward Burns) و آلفرد کلارنس نیل (Alfred Clarence Neal)، ترجمه برهان الدجانی و عصام عاشور، بیروت، ۱۹۶۰.
• «الصناعة وأثرها على المجتمعات والأفراد» (Industrialism and Industrial Man)، تألیف کلارک کیر (Clark Kerr) و دیگران، ترجمه برهان الدجانی، بیروت: المكتبة الأهلية، ۱۹۶۲.
• «دراسات في الدولة الاتحادية» (Studies in Federal State)، تألیف رابرت رچردسون (Robert Ritchardson)، ترجمه برهان الدجانی، تقدیم ولید الخالدی، بیروت: الدار القومية للطباعة والنشر، ۱۹۶۴.
• «التنمية الاقتصادية: نظريتها وتاريخها سياستها» (Economic Development: Theory, History, Policy)، تألیف جرالد مایر (Gerald Meier) و رابرت بالدوین (Robert Baldwin)، ترجمه یوسف عبدالله الصایغ، مراجعه برهان الدجانی، بیروت: مكتبة لبنان، ۱۹۶۴.
• «الدخل والعمالة والنمو الاقتصادي» (Income, Employment and Economic Growth)، تألیف والاس پترسون (Wallace Peterson)، ترجمه صلاح الدباغ، مراجعه برهان دجانی، بیروت: مؤسسة فرانكلين، ۱۹۶۸.
• «الاشتراكية الغابية» (Forest Socialism)، تألیف برنارد شاو (Bernard Shaw) و کلارک لاس (Clark Lass)، ترجمه برهان الدجانی، بیروت، ۱۹۹۱.

سالنامه‌ها و دایرةالمعارف‌ها (تحت سردبیری او):

• «الكتاب السنوي للقضية الفلسطينية» برای سال‌های ۱۹۶۴، ۱۹۶۵، ۱۹۶۶، ۱۹۶۷، ۱۹۶۸، ۱۹۶۹ (بیروت: مؤسسة الدراسات الفلسطينية)

مقالات علمی متعددی در نشریاتی مانند:

• مجلة «المستقبل العربي» (مركز دراسات الوحدة العربية، بیروت)
• مجلة «الدراسات الفلسطينية» (مؤسسة الدراسات الفلسطينية، بیروت)

منابع مقاله

• برهان الدين الدجاني، الموسوعة الفلسطینیة.
• من أعلام يافا .. من هو المفكّر والأديب برهان الدين الدجاني ؟!، يافا 48، 9 سپتامبر 2023م.
• هشام نشابه، برهان الدجاني عَلَمٌ يخفق على عدة قمم، مجلة الدراسات الفلسطينية، العدد 44، خريف 2000م، صص 47-52.
• برهان الدجاني، معجم البابطين لشعراء العربية.
• برهان دجاني، المعرفة.
• هشام نشابه، برهان الدجاني عندما يبكي، قبل العين، القلب والفكر والقلم، جريدة السفیر، 18 سپتامبر 2000م.
• Burhan Dajani, Institute for Palestine Studies.
• كتابات برهان الدجاني السياسية والاقتصادية والأدبية، مؤسسة الدراسات الفلسطينية، 2004م.
• برهان الدجاني، وكالة الأنباء والمعلومات الفلسطينية (وفا).
• برهان الدجاني، فلسطين في الذاكرة.

وابسته‌ها

• تكوين العقل الحديث