شعله، محمد بن احمد

ابوعبدالله شعلة موصلی
نام کامل	محمد بن احمد بن محمد بن احمد بن حسین
نام‌های دیگر	شعلة، شمس‌الدین، ابن الموقع
لقب	شعلة (به معنای شعله، کنایه از هوش و نبوغ)
نام پدر	احمد
ولادت	۶۲۳ هجری قمری (۱۲۲۶ میلادی)
محل تولد	موصل (عراق کنونی)
محل زندگی	موصل، قاهره
رحلت	صفر ۶۵۶ هجری قمری (۱۲۵۸ میلادی)
مدفن	موصل
طول عمر	۳۳ سال
دین	اسلام
مذهب	حنبلی
پیشه	قاری، نحوی، لغوی، فقیه، ادیب
اطلاعات علمی
درجه علمی	امام، مجود
علایق پژوهشی	قرائات، نحو، فقه، ادبیات
سبک نوشتاری	نظم و نثر روان و فنی
اساتید	ابوالحسن علی بن عبدالعزیز اربلی
شاگردان	تقی‌الدین ابوبکر مقصاتی
برخی آثار	الشمعة المضیة بنشر قراءات السبعة المرضیة کنز المعانی فی شرح حرز الأمانی (شرح الشاطبیة) صفوة الراسخ فی علم المنسوخ و الناسخ غایة الاختصار فی مناقب الأربعة أئمة الأمصار العنقود فی النحو

ابوعبدالله شمس‌الدین محمد بن احمد بن محمد بن احمد بن حسین موصلی حنبلی (۶۲۳-۶۵۶ق)، معروف به «شُعْلَه»، قاری، نحوی، لغوی، فقیه و ادیب برجستهٔ قرن هفتم هجری بود. وی به سبب فرط ذکاوت و هوش سرشار به «شعلة» (شعله) ملقب گردید و از مشاهیر علم قرائات و تفسیر در عصر خود به شمار می‌رفت. تألیفات متعدد وی در زمینه‌های مختلف علوم اسلامی، به ویژه «صفوة الراسخ فی علم المنسوخ و الناسخ» و شرح ارزشمندش بر شاطبیه (کنز المعانی)، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای علمی اوست.

نسب، ولادت و خاندان

«محمد بن احمد بن محمد بن احمد بن حسین»، معروف به «شُعْلَة» و ملقب به «شمس‌الدین»، در سال ۶۲۳ هجری قمری (۱۲۲۶ میلادی) در شهر «موصل» (در عراق کنونی) دیده به جهان گشود. پدرش احمد، در دستگاه «خیربک» (حاکم حلب) منصب «موقع» (دبیر رسایل) داشت و به همین سبب، شعلة به «ابن الموقع» نیز شهرت یافت. پس از برافتادن دولت چرکسیه، خانوادهٔ وی به قاهره مهاجرت کردند، اما شعلة به موصل بازگشت و در همان شهر اقامت گزید.

ویژگی‌های اخلاقی و علمی

علما و مورخان، شعلة را به «ذکاوت مفرط»، «فهم ثاقب» و «نهایت ذکاوت» ستوده‌اند و هوش سرشار او را عامل نام‌گذاری وی به «شعلة» (کنایه از هوش و نبوغ بالا) دانسته‌اند. وی را فاضلی صالح، پرهیزگار و متواضع توصیف کرده‌اند که در جوانی به درجه‌ای رفیع از علم و فضیلت نائل آمد. شیوه نگارش و تألیفات او، نشان از تبحری عمیق در علوم قرائات، تفسیر، فقه حنبلی، نحو و لغت عرب دارد.

رؤیای صادقه

یکی از مشهورترین وقایع زندگی شعلة، رؤیایی است که در جوانی دید. ابوالحسن علی بن عبدالعزیز اربلی (استادش) نقل می‌کند: «شعلة در کنار من خواب بود. ناگهان بیدار شد و گفت: رسول خدا(ص) را در خواب دیدم و از ایشان طلب علم کردم. آن حضرت به من خرماهایی داد.» اربلی افزود: «از همان زمان بود که درهای علم به روی او گشوده شد و توانست به تألیف بپردازد و در علوم مختلف سخن گوید.»

اساتید

اگرچه شعلة در طول تحصیل از محضر استادان متعددی بهره برده، اما منابع موجود عمدتاً به یک استاد برجستهٔ او اشاره دارند:

• ابوالحسن علی بن عبدالعزیز اربلی (متوفی ۶۶۹ق): او مهم‌ترین و مشهورترین استاد شعلة در علم قرائات بود. شعلة قرائات را نزد وی فراگرفت. همین استاد بود که واقعهٔ رؤیای صادقهٔ شعلة را روایت کرد.

شاگردان

شعلة با وجود عمر کوتاه ۳۳ ساله، به عنوان «شیخ القراء بالموصل» شناخته می‌شدند که این خود حاکی از تربیت شاگردانی در این زمینه است. یکی از مشهورترین آنان تقی‌الدین ابوبکر مقصاتی جزری نام داشت. وی از جلسات درس شعلة استفاده می‌کرد و از شاگردان برجستهٔ او به شمار می‌رفت. مقصاتی بود که تاریخ تولد و وفات دقیق و نیز رؤیای صادقهٔ شعلة را برای ذهبی نقل کرد.

دیدگاه دیگر علما دربارهٔ وی

دانشمندان بزرگ اسلامی از جمله شمس‌الدین ذهبی و شمس‌الدین ابن جزری، دربارهٔ مقام علمی و اخلاقی شعلة به نیکی یاد کرده‌اند:

• شمس‌الدین ذهبی (متوفی ۷۴۸ق): او در کتاب خود «سیر اعلام النبلاء» شعلة را چنین توصیف کرده است: «الإمام، المجوّد، الذکی، ابو عبدالله محمد بن احمد... ناظم «الشمعة فی السبعة» و شارح «الشاطبیة»... و کان صالحا خیرا تقیا متواضعا (امام، نیکوخواننده، تیزهوش، ابو عبدالله محمد بن احمد... سرایندهٔ «الشمعة فی السبعة» و شارح «شاطبیه»... و او مردی صالح، نیکوکار، پرهیزگار و متواضع بود.)». همچنین در جای دیگر از ذهبی نقل شده که وصف «نهایت ذکاوت» و اعتراف به تبحّرش در تألیفات را برای او به کار برده است.
• شمس‌الدین ابن جزری (متوفی ۸۳۳ق): او نیز شعلة را به عنوان «امام ناقل، استاد عارف کامل و صالح زاهد» ستوده است و او را به دلیل تألیفات فراوان با وجود عمر کوتاه، شایستهٔ تمجید دانسته است

وفات

شعلة در ماه «صفر» سال ۶۵۶ هجری قمری (۱۲۵۸ میلادی) در زادگاه خود، شهر «موصل»، در حالی که تنها ۳۳ سال از عمرش می‌گذشت، دار فانی را وداع گفت. برخی منابع (مانند الذریعه) به اشتباه عمر او را ۸۳ سال ذکر کرده‌اند که با دیگر منابع معتبر و تأکید بر قصری عمر وی سازگاری ندارد. پیکر مطهر وی در موصل به خاک سپرده شد.

فهرست آثار

شعلة با وجود عمر کوتاه خود، آثار ارزشمند فراوانی در زمینهٔ قرائات، فقه، نحو و تفسیر از خود به جای گذاشت. مهم‌ترین این آثار عبارتند از:

۱. الشمعة المضیة بنشر قراءات السبعة المرضیة: این کتاب، منظومه‌ای است در علم قرائات هفتگانه. شعلة در این اثر حدود نیمی از شاطبیه را به نظم کشیده است. آقابزرگ تهرانی در «الذریعة» از این کتاب با عنوان «الشمعة المضیة فی القراءات السبع» یاد کرده و آن را از آثار مشهور شعلة دانسته است.

۲. کنز المعانی فی شرح حرز الأمانی: این کتاب، شرحی است بر «حرز الأمانی و وجه التهانی» مشهور به «شاطبیه» (منظومهٔ قاسم بن فیره شاطبی در قرائات سبع). شعلة در این شرح به توضیح لغات، اعراب و معانی دقیق ابیات پرداخته است. محقق کتاب (زکریا عمیرات) آن را شرحی «وافی و مفصّل» و ممتاز در نوع خود دانسته است. این اثر در یک یا دو جلد منتشر شده و از مهم‌ترین منابع در شرح شاطبیه به شمار می‌رود.

۳. صفوة الراسخ فی علم المنسوخ و الناسخ: این کتاب یکی از مهم‌ترین تألیفات شعلة در علوم قرآنی، به ویژه دانش «ناسخ و منسوخ» است. وی در این اثر به روشی دقیق و نظام‌یافته به بیان آیات ناسخ و منسوخ پرداخته و آن را از ممزوج شدن با دیگر مباحث بیانی پرهیز داده است. بسیاری این کتاب را به عنوان یکی از بهترین منابع در این باب معرفی کرده‌اند. این کتاب با تحقیق محمد ابراهیم عبدالرحمن فارس و تصحیح رمضان عبدالتواب منتشر شده است.

۴. غایة الاختصار فی مناقب الأربعة أئمة الأمصار (فضائل الأئمة الأربعة): کتابی در مناقب و فضایل چهار امام بزرگ اهل سنت (ابوحنیفه، مالک، شافعی و احمد بن حنبل). این اثر نشان‌دهنده علاقه شعلة به مذهب حنبلی و همچنین تعظیم او از سایر ائمه است.

۵. العنقود فی النحو: کتابی در علم نحو که به صورت قصیده‌ای منظوم سروده شده است. این اثر نشان‌دهنده توانایی شعلة در شعر و ادب و نیز دانش عمیق او در قواعد زبان عربی است.

۶. سایر آثار: شعلة آثار دیگری نیز دارد که برخی از آنها عبارتند از:

• «التلویح بمعانی أسماء الله الحسنی الواردة فی الصحیح» (در شرح اسمای حسنی).
• «الفتح لمغلق حزب الفتح» (شرحی بر «حزب الفتح» سرودهٔ استادش، ابوالحسن بکری).
• «شرح تصحیح المنهاج» (شرحی بر «منهاج الوصول» اثر قاضی بدرالدین بن جماعه؟).
• قصیدهٔ نونیه در مدح امام احمد بن حنبل.

منابع

1. شمس الدین ابو عبدالله محمد بن احمد بن محمد الموصلی الحنبلی، هدایة القاری
2. سیر اعلام النبلاء، شمس‌الدین ذهبی، شعلة
3. شعلة ابو عبدالله محمد بن احمد بن محمد الموصلی، شبکه راویان حدیث
4. الرق المنشور، محمد شعلة
5. موسوعة التراجم والأعلام، شعلة الموصلي
6. قرآن پدیا: شرح شعلة على الشاطبية المسمى كنز المعاني
7. مقاله معرفی کتاب يتيمة الدرر

وابسته‌ها

• صفوة الراسخ في علم المنسوخ و الناسخ
• شرح شعله
• شرح شعلة على الشاطبية