دلال الکتب، سعد بن علی
ابوالمعالی سعد بن علی بن قاسم بن علی بن قاسم انصاری خزرجی حظیری بغدادی (متوفی ۵۶۸ هجری قمری) معروف به «دلال الکتب» و «ورّاق»، ادیب، شاعر و نویسندهٔ برجستهٔ قرن ششم هجری بود. شهرت اصلی او به خاطر تألیف کتاب «زینة الدهر فی ذکر محاسن شعراء العصر» است که ذیلی بر «دمیة القصر» باخرزی نوشته شده و شرح حال و اشعار شاعران همعصرش را گرد آورده است. او با وجود شغل فروش کتاب و وراقت، دکان کتابفروشیاش محفل دانشمندان و ادبای بغداد بود. اشعار روان و لطیف او نیز در تذکرهها ثبت شده است.
| ابوالمعالی سعد بن علی حظیری | |
|---|---|
 | |
| نام کامل | سعد بن علی بن قاسم بن علی بن قاسم بن علی بن قاسم انصاری خزرجی حظیری بغدادی |
| نامهای دیگر | دلال الکتب، الورّاق، الکتبی، ابوالمعالی |
| لقب | دلال الکتب |
| نسب | انصاری خزرجی |
| نام پدر | علی بن قاسم |
| ولادت | حدود ۵۱۰-۵۲۰ هجری قمری (تخمینی) |
| محل تولد | قریه «حظیره» (از نواحی دُجَیل، نزدیک عُکبرا، شمال بغداد) |
| محل زندگی | بغداد (مقیم)، شام، مکه (مسافرتی) |
| رحلت | ۱۵ صفر ۵۶۸ هجری قمری |
| مدفن | مقبره باب حرب، بغداد |
| طول عمر | حدود ۵۰-۶۰ سال |
| دین | اسلام |
| مذهب | حنفی |
| پیشه | ورّاق، کاتب، دلال کتاب، شاعر، ادیب |
| اطلاعات علمی | |
| درجه علمی | محدث، ادیب، فقیه حنفی |
| علایق پژوهشی | ادبیات، شعر، بلاغت (جناس، لغز)، تاریخ ادبیات |
| اساتید | ابوالسعادات بن شجری، ابومنصور جوالیقی، ابن خشاب، علی بن اَفلح شاعر، ابن صیرفی |
| برخی آثار |
|
ولادت
تاریخ دقیق ولادت ابومعالی در منابع ذکر نشده است، اما با توجه به تاریخ وفات استادان و همدورانش، احتمالاً در حدود سالهای ۵۱۰ تا ۵۲۰ هجری قمری در قریه «حظیره» (از نواحی دُجَیل، نزدیک عُکبرا، شمال بغداد) دیده به جهان گشود. نسب «حظیری» به همین روستا بازمیگردد.[۱]
نسب و خاندان
نام کامل او به روایت ابن خلکان چنین است: سعد بن علی بن قاسم بن علی بن قاسم بن علی بن قاسم الأنصاری الخزرجی الورّاق الحظیری البغدادی.[۲] او از نژاد انصار و از قبیله خزرج بود. خاندان او به روستای «حظیره» منسوب بودند.[۲]
تحصیلات و اساتید
ابومعالی سعد حظیری ادب و حدیث را نزد استادان بزرگی فراگرفت. از جملهٔ استادان او میتوان به ابوالسعادات هبة الله بن علی بن حمزة بن الشجری (متوفی ۵۴۲)، ابومنصور موهوب بن احمد بن الجوالیقی (متوفی ۵۴۰)، ابومحمد عبدالله بن احمد بن الخشاب (متوفی ۵۶۷) و ابوالقاسم علی بن أفلح عبسی (متوفی ۵۳۵) اشاره کرد.[۳] همچنین وی در فقه بر مذهب امام ابوحنیفه تعصب داشت و در این مذهب تخصص یافت.[۳]
پیشه و شغل
پیشه اصلی او وراقت و دلالی کتاب بود؛ به این معنا که کتابها را مینوشت و میفروخت و از این راه امرار معاش میکرد.[۲] دکان او در بغداد، در محلهای بین الدربین، محل تجمع علما و دانشمندان و محلی برای تبادل نظر و مباحثه بود.[۴] عمادالدین کاتب در توصیف او میگوید: «او ورّاقی است که کلامش نرم و لطیف است و با دانش خود گویندگان را از سخن بازداشته است.»[۵]
سفرها
او به دلیل گرایش به زهد و عزلت، بغداد را ترک کرد و به سیر و سیاحت پرداخت. به شام سفر کرد، حج به جای آورد و سپس به بغداد بازگشت.[۴] در این سفرها با عجایب و غرایبی روبرو شد و مطالب ارزشمندی به دست آورد.[۶]
ویژگیهای اخلاقی و علمی
در منابع تاریخی، ابومعالی به دیانت، امانت، راستی و درستی شهره بوده است.[۴] او را عالمی فاضل، ادیبی بلیغ و شاعری نکتهسنج و لطیفالطبع توصیف کردهاند.[۲] به خلوت و انزوا عشق میورزید و از اشعار و احوال مردم عصر خود آگاهی کاملی داشت.[۵] ابن خلکان میگوید: «او دارای معارف و نظم جید بود.»[۲]
شاگردان و راویان
از آنجا که دکان کتابفروشیاش محل رفت و آمد دانشمندان بود، افراد زیادی از او نقل روایت کردهاند که از آن جمله میتوان به حافظ ابومحمد عبدالخالق بن اسد بن ثابت، ابوالحسین احمد بن حمزة بن علی السلمی الدمشقی، ابوالمعالی بن صاعد الواعظ، ابوبکر عبیدالله بن علی المارستانی و ابوالبرکات محمد بن علی الأنصاری قاضی سیوط اشاره کرد.[۳]
وفات
ابوالمعالی سعد بن علی حظیری در روز دوشنبه ۱۵ صفر (به روایتی ۲۵ صفر) سال ۵۶۸ هجری قمری در شهر بغداد درگذشت.[۷] پیکر او در «مقبرة باب حرب» در جانب غربی بغداد به خاک سپرده شد.[۸]
آثار
از ابومعالی سعد بن علی حظیری آثار ارزشمندی بر جای مانده است که مهمترین آنها عبارتند از:
- زینة الدهر فی ذکر محاسن شعراء العصر (معروف به «عصرة أهل العصر»): این کتاب ذیلی بر «دمیة القصر» باخرزی است که خود ذیل «یتیمة الدهر» ثعالبی میباشد. در این کتاب به شرح حال و اشعار شاعران همعصر پرداخته شده است.[۹]
- لمح الملح فی التجنیس: در علم بلاغت و به ویژه صنعت جناس.[۵]
- الإعجاز فی الأحاجی و الألغاز: در معرفت لغزها و چیستانهای ادبی.[۵]
- دیوان شعر: شامل اشعار لطیف و متعدد.[۹]
- حاطب لیل: شامل فوائد و نوادر.[۹]
- النور البادی من کلام العبادی: گزیدهای از سخنان «شیخ ابوالحسن علی بن محمد عبادی» واعظ.[۹]
- صفوة الصفوة: به صورت نظم.[۹]
پانویس
- ↑ زرکلی، خیر الدین، الأعلام، ج۳، ص۸۶
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ ابن خلکان، احمد بن محمد، وفیات الأعیان، ج۲، ص۳۶۶
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ابن عدیم، عمر بن احمد، بغیة الطلب، ج۹، ص۴۲۵۱
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ ابن عدیم، بغیة الطلب، ج۹، ص۴۲۵۴
- ↑ ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ ۵٫۳ عمادالدین کاتب، محمد بن محمد، خریدة القصر، ج۵، ص۲۸
- ↑ خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، ج۱۵، ص۱۸۹
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۳۶۸
- ↑ دهخدا، علیاکبر، لغت نامه، ج۱، ص۵۶۶
- ↑ ۹٫۰ ۹٫۱ ۹٫۲ ۹٫۳ ۹٫۴ ابن عدیم، بغیة الطلب، ج۹، ص۴۲۵۲
منابع مقاله
- ابن خلکان، احمد بن محمد، وفیات الأعیان و أنباء أبناء الزمان، ج۲، بیروت: دار الفکر
- زرکلی، خیر الدین، الأعلام، ج۳، بیروت: دار العلم للملايين، ۱۹۸۹م
- عمادالدین کاتب، محمد بن محمد، خریدة القصر و جریدة العصر: القسم العراقي، ج۵، بغداد: المجمع العلمي العراقي، ۱۳۳۴ش (۱۳۷۵ق)
- ابن عدیم، عمر بن احمد، بغیة الطلب في تاریخ حلب، ج۹، بیروت: دار الفکر
- ابن دبیثی، محمد بن سعید، ذیل تاریخ مدینة السلام، ج۳، بیروت: دار الغرب الإسلامي، ۱۴۲۷ق (۲۰۰۶م)
- خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، أو مدینة السلام، ج۱۵، بیروت: دار الکتب العلمية، ۱۴۱۷ق (۱۹۹۷م)
- ابن ساعی، علی بن انجب، الدر الثمین في أسماء المصنفين، ج۱، تونس: دار الغرب الإسلامي
- دهخدا، علیاکبر، لغت نامه، ج۱، تهران: دانشگاه تهران. مؤسسه انتشارات و چاپ، ۱۳۷۷ش