ابن یزیدی، ابراهیم بن یحیی

ابراهیم بن ابی‌محمد یحیی بن المبارک بن مغیره عَدَوی یزیدی، معروف به ابو اسحاق یزیدی (درگذشته ۲۲۵ قمری)، از دانشمندان برجسته واژه‌شناسی و دستور زبان در سده سوم هجری و از خاندان مشهور یزیدی بود. وی نویسنده کتاب معروف «ما اتفق لفظه و اختلف معناه» است که از آثار مهم در زمینه واژه‌شناسی و معانی کلمات عربی به شمار می‌رود.

ابراهیم بن ابی محمد یحیی یزیدی
نام کامل	ابراهیم بن ابی محمد یحیی بن المبارک بن مغیره عَدَوی یزیدی
نام‌های دیگر	ابو اسحاق یزیدی
نسب	مغیره (غلام زنی از قبیله بنی عدی بن عبد شمس بن زید مناة بن تمیم)
نام پدر	یحیی بن المبارک بن مغیره عَدَوی یزیدی (ابو محمد یزیدی)
محل تولد	بغداد، عراق
محل زندگی	بغداد
رحلت	۲۲۵ قمری
خویشاوندان	برادران: محمد، اسماعیل، اسحاق، عبدالله، یعقوب
دین	اسلام
پیشه	ادیب، دستورشناس، واژه‌شناس، نویسنده
اطلاعات علمی
اجازه اجتهاد از	یحیی بن المبارک بن مغیره عَدَوی یزیدی
درجه علمی	از دانشمندان برجسته واژه‌شناسی و دستور زبان
علایق پژوهشی	دستور زبان، واژه‌شناسی، شعر، علوم عربی
اساتید	یحیی بن المبارک بن مغیره عَدَوی یزیدی (پدر) ابو سعید اصمعی ابو زید انصاری خلیل بن احمد فراهیدی یونس بن حبیب نحوی ابو عمرو بن علاء ابن ابی اسحاق حضرمی
شاگردان	اسماعیل بن ابی محمد یحیی یزیدی (برادر) احمد بن محمد یزیدی (برادرزاده) عبیدالله بن محمد یزیدی (برادرزاده)
برخی آثار	آنچه لفظش یکسان و معنایش متفاوت است نقطه و شکل کوتاه شده و کشیده شده ساختن کعبه و اخبار آن مصدرها (تا سوره حدید) مصدرها و شگفتی‌های عرب

ولادت

ابراهیم بن ابی‌محمد یحیی یزیدی در بغداد زاده شد. وی از خاندان یزیدی بود که خاندانی دانشی و ادیب بودند. پدرش یحیی یزیدی (ابو محمد) از بزرگان دانشمندان بغداد و اشراف آن شهر بود و آموزگار خلیفه مأمون عباسی به شمار می‌رفت. خطیب بغدادی درباره پدرش می‌گوید: «یزیدی مورد اعتماد بود و یکی از قاریان فصیح، دانا به زبان‌های عرب بود و کتاب شگفتی‌های زبان را داشت...».

نیای بزرگشان مغیره غلام زنی از قبیله بنی عدی بن عبد شمس بن زید مناة بن تمیم بود. ابوالفرج اصفهانی نقل می‌کند که از ابوعبدالله محمد بن عباس بن محمد بن ابی محمد یزیدی شنیده که می‌گفت: «ما از خویشان ذی الرمه هستیم».

تحصیلات

ابراهیم یزیدی در خانواده‌ای دانشی پرورش یافت. پدرش یحیی یزیدی مورد اعتماد و از قاریان فصیح و دانا به زبان‌های عرب بود. یحیی یزیدی نزدیک به هزار جلد (حدود ده هزار برگ) از ابو عمرو بن علاء املا کرده بود. ابراهیم دانش را از عمویش ابو محمد یزیدی و همچنین از ابو سعید اصمعی و ابو زید انصاری فراگرفت. روایت او از این استادان در کتابش آشکار است. پدرش نیز دانش عربی و اخبار مردم را از ابو عمرو و ابن ابی اسحاق حضرمی و خلیل بن احمد فراگرفته بود.

شاگردان

از شاگردان ابراهیم یزیدی می‌توان به افراد زیر اشاره کرد: برادرش اسماعیل بن ابی محمد یحیی یزیدی برادرزاده‌اش احمد بن محمد یزیدی برادرزاده‌اش عبیدالله بن محمد یزیدی (که راوی کتاب «آنچه لفظش یکسان و معنایش متفاوت است» از عمویش است)

فعالیت‌ها

ابراهیم یزیدی در سایه خانواده دانشی خود به فعالیت‌های علمی پرداخت. خاندان یزیدی از خاندان‌های مشهور در دانش دستور زبان و واژه‌شناسی بودند. پدرش یحیی یزیدی در بغداد ساکن شد و به یزید بن منصور حمیری (دایی خلیفه مهدی) پیوست و فرزندان او را ادب کرد و به همین دلیل به یزیدی نامور شد. سپس به هارون الرشید پیوست که او را آموزگار فرزندش مأمون قرار داد. یحیی یزیدی به مکه سفر کرد و در آنجا حدیث گفت و در سال ۲۰۲ هجری در خراسان درگذشت.

ابن خلکان می‌گوید: «در فرزندان او گروه بسیاری از بزرگان نامور صاحب نوشته‌ها و شعرهای زیبای نامور هستند و همه آنها در زبان عربی نوشته‌اند و همه دانشمند ادیب شاعر راوی اخبار مردم هستند». از فرزندان یحیی یزیدی شش پسر بودند: محمد، ابراهیم، اسماعیل، اسحاق، عبدالله و یعقوب. ابوالفرج اصفهانی می‌گوید: «همه پسرانش در مانند جایگاه او از دانش و شناخت زبان و چیرگی در علوم عرب بودند و برای همه آنها دانش خوبی بود». اسحاق و یعقوب زهد پیشه کردند و در حدیث دانشمند بودند و دیگران در زبان و علوم آن برجسته شدند.

وفات

ابراهیم بن ابی محمد یحیی یزیدی در سال ۲۲۵ قمری درگذشت. اطلاعات بیشتری درباره محل درگذشت و آرامگاه او در دست نیست.

آثار

ابراهیم یزیدی آثار گوناگونی نوشته است که عبارتند از: نقطه و شکل کوتاه شده و کشیده شده ساختن کعبه و اخبار آن کتاب مصدرها (که تا سوره حدید رسیده و کامل نشده) مصدرها و شگفتی‌های عرب کتاب آنچه لفظش یکسان و معنایش متفاوت است (که کتاب کنونی است)

از میان این آثار، تنها کتاب «ما اتفق لفظه و اختلف معناه» باقی مانده است. از دیگر آثار خاندان یزیدی، کتاب عبدالله بن ابی محمد در «واژه‌های دشوار قرآن» است که قفطی درباره آن می‌گوید: «و آن در موضوع خود خوب است و آن را در شش جلد دیدم که بر هر واژه‌ای از قرآن با بیت‌هایی از شعر استدلال می‌کند... آن را به خط خود داشتم». این کتاب را «یزیدیان به آن افتخار می‌کنند».

منابع مقاله

یزیدی، ابراهیم بن ابی محمد یحیی، ما اتفق لفظه و اختلف معناه، جلد ۱، تهران، ایران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول، ۱۳۸۰ شمسی.

یاقوت حموی، شهاب الدین، معجم الادباء، جلد ۲، بیروت، لبنان، دار إحياء التراث العربي، چاپ اول، ۱۹۹۳ میلادی.

ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، جلد ۶، بیروت، لبنان، دار الکتب العلمیه، چاپ اول، ۱۴۱۰ قمری.

ذهبی، شمس الدین محمد، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، جلد ۱۰ و ۱۵، بیروت، لبنان، دار الکتاب العربی، چاپ اول، ۱۴۱۳ قمری.

ابن خلکان، احمد بن محمد، وفیات الاعیان، جلد ۱، بیروت، لبنان، دار صادر، چاپ اول، ۱۹۹۴ میلادی.

سَمْعانی، عبدالکریم بن محمد، الانساب، جلد ۱۳، بیروت، لبنان، دار الجنان، چاپ اول، ۱۴۰۸ قمری.

ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم، المعارف، قاهره، مصر، الهیئه المصریه العامه للکتاب، چاپ اول، ۱۹۹۲ میلادی.

قفطی، علی بن یوسف، انباه الرواة، جلد ۱، قاهره، مصر، دار الفکر العربی، چاپ اول، ۱۹۹۹ میلادی.