ابن‌ زبا‌له‌، محمد بن حسن ‌

محمد بن حسن بن ابی الحسن بن زباله مخزومی مدنی (متوفی پیش از ۲۰۰ق)، مشهور به ابن زباله، از محدثان، اخباریان و نویسندگان قرن دوم هجری در مدینه بود. او از راویان و نویسندگان اولیه تاریخ مدینه به شمار می‌رود و کتاب «اخبار المدینه» یا «تاریخ المدینه» از آثار مهم اوست که بعدها زبیر بن بکار از آن استفاده کرده است. ابن زباله از مالک بن انس و دیگر محدثان مدینه روایت کرده و راویانی چون زبیر بن بکار و احمد بن صالح مصری از او نقل حدیث کرده‌اند. درباره وثاقت او میان رجال‌شناسان اختلاف نظر جدی وجود دارد؛ برخی او را به کذب و وضع حدیث متهم کرده‌اند، در حالی که برخی او را در زمینه مغازی و انساب بسیار دانا توصیف کرده‌اند.

محمد بن حسن بن زباله
نام کامل	محمد بن حسن بن ابی الحسن بن زباله مخزومی مدنی
نام‌های دیگر	ابو الحسن
لقب	ابن زباله
نسب	از قبیله مخزوم
نام پدر	حسن بن ابی الحسن بن زباله
ولادت	اواخر قرن دوم هجری
محل تولد	مدینه
محل زندگی	مدینه
رحلت	قبل از ۲۰۰ هجری قمری
مدفن	مدینه
دین	اسلام
پیشه	محدث، اخباری، نویسنده
اطلاعات علمی
علایق پژوهشی	تاریخ مدینه، مغازی، انساب
اساتید	مالک بن انس سلیمان بن بلال دراوردی اسامه بن زید بن اسلم
شاگردان	زبیر بن بکار احمد بن صالح مصری ابوخیثمه هارون حمّال عبدالله بن احمد بن ابی مسرّه
برخی آثار	کتاب اخبار المدینه (تاریخ المدینه)

ولادت

تاریخ دقیق تولد محمد بن حسن بن زباله در منابع ذکر نشده است. او در مدینه به دنیا آمد و به قبیله مخزوم منتسب بود. کنیه او «ابو الحسن» ذکر شده است.

تحصیلات

اساتید

ابن زباله از استادان متعددی روایت کرده است که از جمله آن‌ها می‌توان به افراد زیر اشاره کرد:

- مالک بن انس (امام مالک)

- سلیمان بن بلال

- دراوردی (عبدالعزیز بن محمد دراوردی)

- اسامه بن زید بن اسلم

شاگردان

راویان متعددی از او حدیث و اخبار نقل کرده‌اند که از جمله آن‌ها می‌توان به افراد زیر اشاره کرد:

- زبیر بن بکار (راوی و نویسنده معروف)

- احمد بن صالح مصری

- ابوخیثمه

- هارون حمّال

- عبدالله بن احمد بن ابی مسرّه

فعالیت‌ها

جایگاه علمی

ابن زباله از نویسندگان و اخباریان اولیه در زمینه تاریخ مدینه به شمار می‌رود. او کتابی در تاریخ مدینه تألیف کرده که بعدها زبیر بن بکار از آن استفاده کرده است. احمد بن صالح مصری درباره او گفته است: «من از او صد هزار حدیث نوشتم، سپس برایم روشن شد که او حدیث می‌ساخت، پس او را رها کردم. و کسی را داناتر از او به مغازی و انساب ندیدم.»

تألیف

از مهم‌ترین آثار ابن زباله می‌توان به کتاب «اخبار المدینه» یا «تاریخ المدینه» اشاره کرد که از نخستین آثار در زمینه تاریخ مدینه به شمار می‌رود.

دیدگاه رجال‌شناسان درباره وثاقت

درباره وثاقت ابن زباله میان رجال‌شناسان اختلاف نظر شدیدی وجود دارد:

- تضعیف شدید:

- یحیی بن معین او را «لیس بثقة» و «کان یسرق الحدیث» و «کذاب» توصیف کرده است.

- ابوداوود او را «کذاب» خوانده است.

- نسایی و ازدی او را «متروک الحدیث» دانسته‌اند.

- بخاری گفته است: «عنده مناکیر» (در روایاتش مطالب ناشناخته و منکر وجود دارد).

- رازی (ابوحاتم) او را «واهی الحدیث» و «ضعیف» توصیف کرده است.

- دارقطنی او را «منکر الحدیث» خوانده است.

- ابن حبان گفته است: «از ثقات چیزهایی روایت می‌کند که از آنها نشنیده است.»

- ابن عدی برخی روایات او از مالک را منکر دانسته است.

- توصیف به دانش وسیع: با وجود تضعیف شدید، برخی از رجال‌شناسان به دانش گسترده او در زمینه مغازی و انساب اعتراف کرده‌اند. احمد بن صالح مصری گفته است: «کسی را داناتر از او به مغازی و انساب ندیدم.» ذهبی نیز او را «اخباری علامه» توصیف کرده است.

وفات

ابن زباله در اواخر قرن دوم هجری و پیش از سال ۲۰۰ هجری قمری در مدینه درگذشت.

آثار

از مهم‌ترین آثار ابن زباله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

- کتاب اخبار المدینه (تاریخ المدینه): از نخستین آثار در زمینه تاریخ مدینه که بعدها زبیر بن بکار از آن استفاده کرده است.

- منتخب من کتاب أزواج النبی صلی‌الله‌علیه‌وسلم

منابع مقاله

• ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی، الضعفاء و المتروکین، ج۳، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۶ق/۱۹۸۶م
• امینی، عبدالحسین، الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب، ج۵، قم: مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة، ۱۴۱۶ق،
• سزگین، فؤاد، تاریخ التراث العربی، ج۱، قم: کتابخانه حضرت آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی (ره)، چاپ دوم، ۱۴۱۲ق،
• ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الإسلام و وفيات المشاهير و الأعلام،ج۱۵، بیروت: دار الکتاب العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق،

وابسته‌ها

• منتخب من کتاب أزواج النبی صلی‌الله‌علیه‌وسلم
• أخبار المدينة