ابن ابی‌الفوارس، محمد بن احمد

محمد بن احمد ابن ابی‌فوارس (۳۳۸-۴۱۲ق)، مشهور به ابوالفتح، محدث، حافظ و محقق برجسته بغدادی در قرن چهارم و پنجم هجری بود. او از بزرگان علم حدیث و رجال به شمار می‌رفت و به دلیل حافظه قوی، امانت‌داری و صلاح شهرت یافت. ابن ابی‌الفوارس برای کسب حدیث به شهرهای بصره، فارس، خراسان و اصفهان سفر کرد و آثار متعددی از خود بر جای گذاشت. او در جامع الرصافه بغداد به املای حدیث می‌پرداخت و شاگردان برجسته‌ای چون خطیب بغدادی، ابوبکر بیهقی و ابوبکر برقانی را تربیت کرد. از مهم‌ترین آثار او می‌توان به تعلیق علی التحری (که از شرح المؤید بالله انتزاع شده)، ذکر اسماء من اتفق علیه البخاری و مسلم و امالی اشاره کرد. وی سرانجام در بغداد درگذشت و در مقبره باب حرب در کنار قبر احمد بن حنبل به خاک سپرده شد.

ابن ابی‌الفوارس
نام کامل	محمد بن احمد بن محمد بن فارس بن سهل البغدادی
نام‌های دیگر	ابو الفتح
لقب	ابن ابی‌الفوارس
نام پدر	احمد بن محمد بن فارس
ولادت	۳۳۸ هجری قمری (۹۴۹ میلادی)
محل تولد	بغداد
محل زندگی	بغداد، بصره، فارس، خراسان، اصفهان
رحلت	۴۱۲ هجری قمری (۱۰۲۱ میلادی)
مدفن	مقبره باب حرب، بغداد (در کنار قبر احمد بن حنبل)
طول عمر	۷۴ سال
خویشاوندان	علی بن احمد (برادر)
دین	اسلام
مذهب	شافعی
پیشه	محدث، حافظ، محقق، رحّال
اطلاعات علمی
علایق پژوهشی	حدیث، رجال، قرائات
اساتید	ابوبکر نقاش ابوبکر شافعی ابوعلی بن صواف احمد بن یوسف بن خلاد احمد بن فضل بن خزیمه جعفر بن محمد خلدی دعلج بن احمد سجزی ابوبکر نجّاد ابوالحسن دارقطنی
شاگردان	خطیب بغدادی ابوبکر برقانی ابوسعد مالینی ابوعلی بن بناء ابوالحسین بن مهتدی بالله ابوبکر بیهقی
برخی آثار	تعلیق علی التحری ذکر اسماء من اتفق علیه البخاری و مسلم امالی تخریجات و انتخابات بر مشایخ

ولادت

محمد بن احمد بن محمد بن فارس بن سهل البغدادی، مشهور به ابن ابی‌الفوارس، در سحرگاه روز یکشنبه، هشتم ماه شوال سال ۳۳۸ هجری قمری (۹۴۹ میلادی) در بغداد به دنیا آمد. کنیه او «ابو الفتح» بود و لقب «ابن ابی‌الفوارس» به دلیل کنیه جدش «سهل» که «ابو الفوارس» نام داشت، به او نسبت داده شده است.

تحصیلات

ابن ابی‌الفوارس تحصیلات خود را در بغداد آغاز کرد و نخستین استماع حدیث او در سال ۳۴۶ هجری قمری (در هشت سالگی) از ابوبکر نجّاد بود. او سپس برای کسب دانش بیشتر به شهرهای مختلفی از جمله بصره، بلاد فارس، خراسان و اصفهان سفر کرد و از محضر علمای بزرگی بهره برد.

اساتید برجسته او عبارتند از:

- ابوبکر محمد بن حسن نقاش (مفسر مشهور)

- ابوبکر شافعی

- ابوعلی بن صواف

- احمد بن یوسف بن خلاد

- احمد بن فضل بن خزیمه

- جعفر بن محمد خلدی

- دعلج بن احمد سجزی

- ابوبکر نجّاد (اولین استاد او)

- ابوالحسن دارقطنی

همچنین علم قرائات را از حسین بن احمد هروی فرا گرفت.

فعالیت‌ها

فعالیت‌های علمی و فرهنگی ابن ابی‌الفوارس را می‌توان در چند حوزه اصلی دسته‌بندی کرد:

تدریس و املای حدیث: او در مسجد جامع الرصافه که در جانب شرقی بغداد قرار داشت، به املای حدیث می‌پرداخت و مجالس درس او مورد استقبال گسترده قرار می‌گرفت.

تألیف و تصنیف: ابن ابی‌الفوارس آثار متعددی در زمینه حدیث و رجال تألیف کرد. خطیب بغدادی درباره او می‌گوید: «او دارای حافظه، معرفت، امانت و ثقه بود و به صلاح شهرت داشت و مردم از انتخاب‌ها و تخریج‌های او بر مشایخ استفاده می‌کردند.»

پرورش شاگردان: حلقه درسی او شاگردان برجسته‌ای را پرورش داد که از جمله آن‌ها می‌توان به افراد زیر اشاره کرد: - خطیب بغدادی (که از او حدیث شنید و بر او قرائت کرد)

- ابوبکر برقانی

- ابوسعد مالینی

- ابوعلی بن بناء

- ابوالحسین بن مهتدی بالله

- ابوبکر بیهقی (که در بغداد از او حدیث شنید و او را با حافظه‌ای قوی توصیف کرد)

وفات

ابن ابی‌الفوارس در روز چهارشنبه، شانزدهم ماه ذی‌القعده سال ۴۱۲ هجری قمری (۱۰۲۱ میلادی) در بغداد درگذشت و روز بعد (پنجشنبه) در مقبره باب حرب به خاک سپرده شد. قبر او در کنار قبر احمد بن حنبل قرار دارد و تنها قبور سه تن از خاندان تمیم بین آن‌ها فاصله انداخته است.

آثار

ابن ابی‌الفوارس صاحب تألیفات متعددی بوده است. برخی از آثاری که در منابع به آنها اشاره شده عبارتند از:

- تعلیق علی التحری: این کتاب از شرح التحری برای المؤید بالله انتزاع شده است. نسخه مصوّری از جلد اول آن در ۵۹۴ صفحه، با خط قدیمی، در کتابخانه سید محمد بن عبدالعظیم هادی موجود است.

- ذکر اسماء من اتفق علیه البخاری و مسلم: این کتاب در زمینه حدیث تألیف شده است.

- امالی: خطیب بغدادی بخشی از امالی او را شنیده و نقل کرده است.

- تخریجات و انتخابات: او بر مشایخ بسیاری انتخاب و تخریج داشته است که مورد استفاده محدثان قرار می‌گرفت.

منابع مقاله

• وجیه، عبدالسلام بن عباس، أعلام المؤلفین الزیدیة، عمان: مؤسسة الإمام زید بن علي الثقافیة، ۱۴۲۰ق/۱۹۹۹م، ج۱
• کحاله، عمر رضا، معجم المؤلفین: تراجم مصنفی الکتب العربیة، بیروت: دار إحیاء التراث العربي، ۱۳۷۶ق/۱۹۵۷م، ج۹
• خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد أو مدینة السلام، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۷ق/۱۹۹۷م، ج۱
• حسینی میلانی، علی، نفحات الأزهار في خلاصة عبقات الأنوار للعلم الحجة آیة الله السید حامد حسین اللکهنوي، قم: انتشارات سید علی حسینی میلانی، ۱۴۱۴ق، ج۷
• ذهبی، محمد بن احمد، سیر أعلام النبلاء، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۱۴ق/۱۹۹۴م، ج۱۷
• صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، بیروت: دار النشر فرانز شتاينر، ۱۳۸۱ق/۱۹۶۲م، ج۲
• گروهی از پژوهشگران، فرهنگ‌نامه مؤلفان اسلامی، قم: پژوهشگاه فرهنگ و معارف اسلامی، بهار ۱۳۹۷ش، ج۳

وابسته‌ها

أسماء الصحابة التي اتفق فيها محمد بن إسماعيل البخاري و مسلم بن الحجاج بن مسلم القشيري و ما انفرد به كل واحد منهما دون صاحبه