آیین زندگی: گزیده قابوسنامه
| آیین زندگی: گزیدۀ قابوسنامه | |
|---|---|
 | |
| پدیدآوران | عنصرالمعالی، کیکاوس بن اسکندر (نویسنده) مجدّم، محمدحسین (گزینشگر) |
| ناشر | جهان کتاب |
| مکان نشر | تهران |
| سال نشر | 1390ش |
| شابک | 978-964-2533-79-4 |
| موضوع | قابوسنامه -- برگزیدهها، اخلاق ایرانی -- متون قدیمی، پندنامههای فارسی |
| زبان | فارسی |
| تعداد جلد | 1 |
آیین زندگی: گزیدۀ قابوسنامه به کوشش محمدحسین مجدّم، کتابی است که گزیدهای از قابوسنامه، اثر ارزشمند عنصرالمعالی کیکاووس بن اسکندر زیاری، را با زبانی ساده و همراه با شرح و توضیح اصطلاحات برای مخاطب امروزی ارائه میدهد. این اثر که توسط انتشارات جهان کتاب منتشر شده، از میان ۴۴ باب قابوسنامه، ۲۲ باب را برگزیده و کوشیده است تا با حفظ اصالت متن اصلی، پندها و حکایتهای پندآموز این کتاب کهن را در دسترس خوانندگان معاصر قرار دهد.
ساختار
کتاب مشتمل بر گزیدهای از ۲۲ باب قابوسنامه است که از مجموع ۴۴ باب این کتاب انتخاب شدهاند. عناوین بابهای گزینششده عبارتند از: در شناختن ایزد تعالی؛ در آفرینش و ستایش پیغمبر؛ در شناختن حق پدر و مادر؛ در فزونی گهر از فزونی خرد و هنر؛ در پیشیجستن از سخندانی؛ در یادکردن پندهای نوشینروان؛ در پیری و جوانی؛ در خویشتنداری و ترتیب خوردن و آیین آن؛ در مهمانکردن و مهمانشدن؛ در چوگانزدن؛ در امانت نگاهداشتن؛ در حق فرزند و حقشناختن؛ در آیین دوستگرفتن؛ در اندیشهکردن از دشمن؛ در طالب علمی و فقیهی و فقها؛ در بازرگانیکردن؛ در آیین و رسم شاعری؛ در آداب و آیین دبیری و شرط کاتب؛ در آیین و شرط وزارت؛ در آیین و شرط پادشاهی و در آیین جوانمردپیشگی. در پایان هر بخش، پانوشتهایی برای شرح و توضیح اصطلاحات و واژگان دشوار ارائه شده است.
گزارش کتاب
«آیین زندگی» گزیدهای است از قابوسنامه، یکی از مهمترین آثار نثر فارسی و از برجستهترین پندنامههای اخلاقی در ادبیات ایران. قابوسنامه را عنصرالمعالی کیکاووس بن اسکندر بن قابوس بن وشمگیر زیاری، از امرای دانشمند خاندان زیاری، در سال ۴۷۵ هجری قمری به نگارش درآورده است. وی این کتاب را خطاب به فرزندش گیلانشاه نوشت تا اگر پس از او حکومت را حفظ کند، بداند چگونه وظایف خود را انجام دهد. عنصرالمعالی در آغاز کتاب خطاب به فرزند خود مینویسد: «و بدان ای پسر که سرشت مردم چنان آمد که تکاپوی کند تا از دنیا آنچه نصیب او آمده باشد به گرامی کس خود بماند و نصیب من از دنیا این سخن گفته آمد و گرامیتر کس من تویی؛ چون ساز رحیل کردم آنچه نصیب من پیش تو فرستادم تا خودکامه نباشی و پرهیز کنی از ناشایست و چنان زندگانی کنی که سزای تخمۀ پاک توست....»
قابوسنامه در ۴۴ باب و هر بابی دربردارندۀ حکایات دلپذیر به رشتۀ تحریر درآمده است. عنصرالمعالی در هر بابی چنان سخن گفته که گویی سالیان دراز در آن پیشه تفحص کرده است. از شغل پادشاهی و سپهسالاری گرفته تا بازرگانی و عیارپیشگی و درویشی، راه حقیقی و راست را به خواننده نموده است. استاد محمدتقی بهار در وصف این کتاب مینویسد: «کیکاووس در این کتاب داد سخن داده است و از آوردن مطالب بسیار سودمند اخلاقی و حکمتهای اخلاقی و حکمتهای عملی دقیقهای فروگذار نکرده است و علاوه بر فواید عظیمی که از حیث شناسایی تمدن قدیم و معیشت ملی و علم زندگی و دستور حیات در مذکور مندرج است، باید او را مجموعۀ تمدن اسلامی پیش از مغول نامید و همچنین سرمشق بزرگی است از بهترین انشا و زیباترین نثر فارسی و به جرئت میتوان قابوسنامه را در صف نخستین از طراز اول نثر سلیس و کامل و زیبا و مطبوع فارسی گذاشت.»
یکی از ویژگیهای برجسته قابوسنامه، نثر مرسل ساده و پالوده آن است. این کتاب از جمله آثاری است که از دستبرد کاتبان غیر امین آسیب دیده و به سبب جالبتوجهبودن و کثرت استنساخ، دچار تصحیفات و تحریفات بسیاری شده است. با این حال، زبان آن همچنان نمونهای از نثر سلیس فارسی در قرن پنجم هجری به شمار میرود. در این کتاب جز لغات تازی و مصطلحات هر علم و فن و پیشه (مانند مصطلحات فلسفه، نجوم، هندسه، طب، شعر، صوفیگری، فقه و قضاوت) که در کتب آن عصر جاری و دایر بوده و از آوردن آن گریزی نبوده، باقی لغات پارسی است و حتی لغات پارسی تازهتری هم در آن دیده میشود. چنان که در حکایت «درزی در کوزه افتاد» که نزدیک به صد حرف و کلمه است، بیش از پنج لفظ تازی نیامده است.
محمدحسین مجدّم در این کتاب از میان ۴۴ باب قابوسنامه، ۲۲ باب را به دلیل ایجاز برگزیده است. وی در گزینش داستانها کوشیده است تا در متن اصلی دخل و تصرف نکند، اما شرح و توضیح آنها را با زبانی ساده همراه با ترجمه اصطلاحات در پانوشت کتاب آورده است. این گزیده فارغ از تقسیمبندی چهاربابی که در پندنامه اصلی کتاب آمده، تنظیم شده است. هدف مجدّم از این گزینش، ارائه متنی خواندنی و قابل فهم از قابوسنامه برای مخاطبان امروزی بوده است. شرح و توضیح داستانهای پندآموز این کتاب به صورت گزینششده و با زبان امروزی، جذابیت بیشتری برای مخاطبان ایجاد میکند.
حکایتها و بابهای گزینششده در این کتاب طیف گستردهای از موضوعات اخلاقی و عملی را در بر میگیرد. از شناخت خداوند و آفرینش و ستایش پیامبر گرفته تا حقوق پدر و مادر، برتری گوهر (نجابت ذاتی) بر خرد و هنر، آداب سخنوری، پندهای بزرگان، آداب پیری و جوانی، خویشتنداری در خوردن و آشامیدن، آداب مهمانی، چوگانزدن، نگاهداری امانت، حقوق فرزند، آداب دوستیابی، اندیشیدن درباره دشمن، آداب طالب علمی و فقیهان، آداب بازرگانی، آیین شاعری، آداب دبیری و کاتبی، آیین وزارت، آیین پادشاهی و آیین جوانمردی و عیارپیشگی. این تنوع موضوعی نشان میدهد که عنصرالمعالی کیکاووس کوشیده است تا تصویری جامع از آیین زندگی در جامعه ایران عصر خود ارائه دهد.
کتاب «آیین زندگی» با زبانی ساده و روان، خواننده را با یکی از مهمترین متون تعلیمی و اخلاقی ادبیات فارسی آشنا میسازد. این اثر برای علاقهمندان به ادبیات کلاسیک فارسی، پژوهشگران حوزه تعلیم و تربیت، و تمام کسانی که به دنبال آموزههای اخلاقی و کاربردی در زندگی هستند، منبعی ارزشمند به شمار میآید.[۱]
پانويس
منابع مقاله
پایگاه کتابخانه تخصصی ادبیات