شرح نهج‌البلاغة (ابن میثم): تفاوت میان نسخه‌ها

هیچ تغییری در اندازه به وجود نیامده‌ است. ،  ‏۱ فوریهٔ ۲۰۲۲
جز
جایگزینی متن - 'نهج‌البلاغه' به 'نهج‌البلاغة'
بدون خلاصۀ ویرایش
جز (جایگزینی متن - 'نهج‌البلاغه' به 'نهج‌البلاغة')
خط ۲: خط ۲:
| تصویر =NUR03466J1.jpg
| تصویر =NUR03466J1.jpg
| عنوان =شرح نهج‌البلاغة (ابن میثم)
| عنوان =شرح نهج‌البلاغة (ابن میثم)
| عنوان‌های دیگر =نهج‌البلاغه. شرح
| عنوان‌های دیگر =نهج‌البلاغة. شرح
| پدیدآوران =  
| پدیدآوران =  
[[علی بن ابی‎طالب(ع)، امام اول]] (نویسنده)
[[علی بن ابی‎طالب(ع)، امام اول]] (نویسنده)
خط ۱۸: خط ۱۸:
علی بن ابی‌طالب(ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. - کلمات قصار
علی بن ابی‌طالب(ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. - کلمات قصار


علی بن ابی‌طالب(ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. نهج‌البلاغه - نقد و تفسیر
علی بن ابی‌طالب(ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. نهج‌البلاغة - نقد و تفسیر
| ناشر =  
| ناشر =  
دفتر نشر الکتاب
دفتر نشر الکتاب
خط ۳۴: خط ۳۴:
}}
}}
   
   
'''شرح نهج‌البلاغة''' [[ابن میثم، میثم بن علی|ابن ميثم بحرانى]]، از علماى قرن هفتم هجرى است كه به زبان عربى شرحى ترتيبى بر نهج‌البلاغه نوشته است. شرح وى جنبه فلسفى- عرفانى دارد كه در پنج جلد و با مقدمه‌اى مفصل تنظيم گشته است.
'''شرح نهج‌البلاغة''' [[ابن میثم، میثم بن علی|ابن ميثم بحرانى]]، از علماى قرن هفتم هجرى است كه به زبان عربى شرحى ترتيبى بر نهج‌البلاغة نوشته است. شرح وى جنبه فلسفى- عرفانى دارد كه در پنج جلد و با مقدمه‌اى مفصل تنظيم گشته است.


== انگيزه تألیف ==
== انگيزه تألیف ==
خط ۴۶: خط ۴۶:
الف- مقدمه‌اى مفصل كه از سه مبحث كلى تشكيل شده كه در متن عربى از آن‌ها به قواعد ثلاث تعبير شده است.
الف- مقدمه‌اى مفصل كه از سه مبحث كلى تشكيل شده كه در متن عربى از آن‌ها به قواعد ثلاث تعبير شده است.


ب- متن كه شرح كامل نهج‌البلاغه به صورت ترتيبى است.
ب- متن كه شرح كامل نهج‌البلاغة به صورت ترتيبى است.


== گزارش محتوا ==
== گزارش محتوا ==
مؤلف، بعد از اتمام مقدمه به ذكر نسب [[شریف‌الرضی، محمد بن حسین|سيد رضى]] پرداخته و توضيح مختصرى درباره وى، محل تولد، وفات و مدفنش به دست داده و در پى آن، مقدمه [[شریف‌الرضی، محمد بن حسین|سيد رضى]] بر نهج‌البلاغه را آورده و شرح كرده است. پس از اين شرح تقريبا مفصل بر مقدمه [[شریف‌الرضی، محمد بن حسین|سيد رضى]]، شرح خطبه‌ها آغاز مى‌شود كه به ترتيب آمده و شرح شده‌اند. مؤلف، پس از شرح آخرين خطبه در جلد چهارم، به شرح نامه‌ها، عهدنامه‌ها، و وصيت‌نامه‌ها، كه بخش دوم نهج‌البلاغه را تشكيل مى‌دهند، پرداخته است و پس از شرح آخرين نامه در اواسط جلد پنجم، شرح همه كلمات قصار را در نيمه دوم اين جلد جاى داده و شرح خود را به پايان رسانده است.
مؤلف، بعد از اتمام مقدمه به ذكر نسب [[شریف‌الرضی، محمد بن حسین|سيد رضى]] پرداخته و توضيح مختصرى درباره وى، محل تولد، وفات و مدفنش به دست داده و در پى آن، مقدمه [[شریف‌الرضی، محمد بن حسین|سيد رضى]] بر نهج‌البلاغة را آورده و شرح كرده است. پس از اين شرح تقريبا مفصل بر مقدمه [[شریف‌الرضی، محمد بن حسین|سيد رضى]]، شرح خطبه‌ها آغاز مى‌شود كه به ترتيب آمده و شرح شده‌اند. مؤلف، پس از شرح آخرين خطبه در جلد چهارم، به شرح نامه‌ها، عهدنامه‌ها، و وصيت‌نامه‌ها، كه بخش دوم نهج‌البلاغة را تشكيل مى‌دهند، پرداخته است و پس از شرح آخرين نامه در اواسط جلد پنجم، شرح همه كلمات قصار را در نيمه دوم اين جلد جاى داده و شرح خود را به پايان رسانده است.


شرح نهج‌البلاغه [[ابن میثم، میثم بن علی|ابن ميثم بحرانى]] آكنده از معانى رفيع عرفانى است.
شرح نهج‌البلاغة [[ابن میثم، میثم بن علی|ابن ميثم بحرانى]] آكنده از معانى رفيع عرفانى است.


به گزارش خبرگزارى شبستان، آیت‌الله محمدعلى تسخيرى، دبير كل مجمع جهانى تقريب مذاهب اسلامى در نشست تخصصى شرح نهج‌البلاغه با اشاره به مقدمه شرح نهج‌البلاغه [[ابن میثم، میثم بن علی|ابن ميثم بحرانى]]، آن را اثرى منحصر به فرد در ميان ديگر آثار وى دانست و گفت: با مطالعه دقيق مقدمه شرح نهج‌البلاغه مى‌توان دريافت كه اين مقدمه آكنده از معانى سودمند است.
به گزارش خبرگزارى شبستان، آیت‌الله محمدعلى تسخيرى، دبير كل مجمع جهانى تقريب مذاهب اسلامى در نشست تخصصى شرح نهج‌البلاغة با اشاره به مقدمه شرح نهج‌البلاغة [[ابن میثم، میثم بن علی|ابن ميثم بحرانى]]، آن را اثرى منحصر به فرد در ميان ديگر آثار وى دانست و گفت: با مطالعه دقيق مقدمه شرح نهج‌البلاغة مى‌توان دريافت كه اين مقدمه آكنده از معانى سودمند است.


مقدمه [[ابن میثم، میثم بن علی|ابن ميثم بحرانى]] در كتاب شرح نهج‌البلاغه با اين كه از كثرت تفريع برخوردار است؛ ولى در كل به تشريح سه محور مباحث الفاظ، موضوع خطابه و اين حقيقت كه حضرت على عليه‌السلام جامع تمام صفات انسانى و خورشيد والاى تمامى ارزش‌هاى انسانى بوده، پرداخته است. اين قواعد دلالت بر وسعت و گستره دانش شيخ ميثم بحرانى دارد.
مقدمه [[ابن میثم، میثم بن علی|ابن ميثم بحرانى]] در كتاب شرح نهج‌البلاغة با اين كه از كثرت تفريع برخوردار است؛ ولى در كل به تشريح سه محور مباحث الفاظ، موضوع خطابه و اين حقيقت كه حضرت على عليه‌السلام جامع تمام صفات انسانى و خورشيد والاى تمامى ارزش‌هاى انسانى بوده، پرداخته است. اين قواعد دلالت بر وسعت و گستره دانش شيخ ميثم بحرانى دارد.


بسيارى از پژوهشگران معتقدند، شرح نهج‌البلاغه ابن ميثم دربردارنده بسيارى از علوم و معارف اسلامى است و اين نشان‌دهنده تسلط شگرف اين شارح بر علوم گوناگون است.
بسيارى از پژوهشگران معتقدند، شرح نهج‌البلاغة ابن ميثم دربردارنده بسيارى از علوم و معارف اسلامى است و اين نشان‌دهنده تسلط شگرف اين شارح بر علوم گوناگون است.


احمد دخيل با اشاره به استفاده علامه بحرانى از روش تفسير موضوعى در شرح نهج‌البلاغه، گفته است: اين تفسير تنها يك ترجمان حماسى و يا خطابى نيست، بلكه اين شارح با دقت نظر بر روى كل كلمات دست به ترجمه نهج‌البلاغه زده است و به همين دليل است كه جان و اصالت عقلى و انديشه كلام [[امام على(ع)|اميرالمؤمنين عليه‌السلام]] با مطالعه اين شرح به خواننده ارايه مى‌شود. اين تفسير از منظر يك شيعه متعصب وارد كار نشده، بلكه [[ابن میثم، میثم بن علی|ابن ميثم بحرانى]] عنصر عقل و انديشه را در كنار اعتقاد قرار داده و در نهايت يك تفسير جاودانه خلق كرده است.
احمد دخيل با اشاره به استفاده علامه بحرانى از روش تفسير موضوعى در شرح نهج‌البلاغة، گفته است: اين تفسير تنها يك ترجمان حماسى و يا خطابى نيست، بلكه اين شارح با دقت نظر بر روى كل كلمات دست به ترجمه نهج‌البلاغة زده است و به همين دليل است كه جان و اصالت عقلى و انديشه كلام [[امام على(ع)|اميرالمؤمنين عليه‌السلام]] با مطالعه اين شرح به خواننده ارايه مى‌شود. اين تفسير از منظر يك شيعه متعصب وارد كار نشده، بلكه [[ابن میثم، میثم بن علی|ابن ميثم بحرانى]] عنصر عقل و انديشه را در كنار اعتقاد قرار داده و در نهايت يك تفسير جاودانه خلق كرده است.


وى در مقدمه شرح خويش چنين مى‌گويد:
وى در مقدمه شرح خويش چنين مى‌گويد:
خط ۶۵: خط ۶۵:
اين كتاب براى من بعد از كتاب خدا و سخنان پيامبرش چراغى است كه در تاريكى‌ها از نورش بهره مى‌برم و نردبانى است كه با آن به آسمان‌ها مى‌روم و آن هنگام كه بر سرّى از اسرار بى‌كرانش واقف مى‌شوم و جلوه‌هاى نورانى‌اش را سرمه چشمان خويش مى‌سازم، بر آنان كه از روى نادانى از آن سر برتافته‌اند، تأسف مى‌خورم و شوق فراوانى در من شعله مى‌كشد كه براى آن اهلى بيابم...
اين كتاب براى من بعد از كتاب خدا و سخنان پيامبرش چراغى است كه در تاريكى‌ها از نورش بهره مى‌برم و نردبانى است كه با آن به آسمان‌ها مى‌روم و آن هنگام كه بر سرّى از اسرار بى‌كرانش واقف مى‌شوم و جلوه‌هاى نورانى‌اش را سرمه چشمان خويش مى‌سازم، بر آنان كه از روى نادانى از آن سر برتافته‌اند، تأسف مى‌خورم و شوق فراوانى در من شعله مى‌كشد كه براى آن اهلى بيابم...


وى شرح خويش را بر نهج‌البلاغه به علاءالدين جوينى اهداء كرده و آن را با جديت كامل و بر شيوه‌اى خاص بنا نهاده كه ويژگى‌هاى آن را در مقدمه شرح بيان مى‌كند.
وى شرح خويش را بر نهج‌البلاغة به علاءالدين جوينى اهداء كرده و آن را با جديت كامل و بر شيوه‌اى خاص بنا نهاده كه ويژگى‌هاى آن را در مقدمه شرح بيان مى‌كند.


شيوه ابن ميثم عرفانى و فلسفى بوده و تلاش مى‌كند تا برخلاف شروح ديگر از ديدگاه عمومى‌تر در جهان اسلام پيروى نمايد؛ اين موضوع حيطه گسترده‌اى را به نوع مباحث مطرح شده، توسط وى بخشيده است. شيخ تأكيد دارد كه چون اين كتاب به على عليه‌السلام ارتباط دارد، وى خود را ملزم مى‌داند كه در شرح آن از شيوه علمى تحقيق و تتبع دست برندارد.
شيوه ابن ميثم عرفانى و فلسفى بوده و تلاش مى‌كند تا برخلاف شروح ديگر از ديدگاه عمومى‌تر در جهان اسلام پيروى نمايد؛ اين موضوع حيطه گسترده‌اى را به نوع مباحث مطرح شده، توسط وى بخشيده است. شيخ تأكيد دارد كه چون اين كتاب به على عليه‌السلام ارتباط دارد، وى خود را ملزم مى‌داند كه در شرح آن از شيوه علمى تحقيق و تتبع دست برندارد.
خط ۷۹: خط ۷۹:
قاعده سوم، در فضايل على عليه‌السلام. شيخ در اين مبحث به فضيلت‌هاى على عليه‌السلام پرداخته و كرامات وى را بيان مى‌كند و از لحاظ ادبى نيز وى را پيشواى سخن‌وران و متكلمان برمى‌شمارد.
قاعده سوم، در فضايل على عليه‌السلام. شيخ در اين مبحث به فضيلت‌هاى على عليه‌السلام پرداخته و كرامات وى را بيان مى‌كند و از لحاظ ادبى نيز وى را پيشواى سخن‌وران و متكلمان برمى‌شمارد.


شيوه شيخ در شرح نهج‌البلاغه
شيوه شيخ در شرح نهج‌البلاغة


در مطالعه شرح نهج‌البلاغه ابن ميثم مى‌توان شيوه‌اى را به شرح ذيل ملاحظه نمود:
در مطالعه شرح نهج‌البلاغة ابن ميثم مى‌توان شيوه‌اى را به شرح ذيل ملاحظه نمود:


#ابتدا به نقل خطبه پرداخته مى‌شود، اگر خطبه بلند باشد، به چند پاره منقسم مى‌گردد.
#ابتدا به نقل خطبه پرداخته مى‌شود، اگر خطبه بلند باشد، به چند پاره منقسم مى‌گردد.
خط ۹۶: خط ۹۶:
#شارح، در مواردى كه درباره اصل خطبه بحثى نياز بوده، پيش از شرح متن، آن را مطرح كرده است. چنان كه در مورد خطبه شقشقيه، شبه ساختگى بودن اين خطبه و شك در صدور آن را از [[امام على(ع)]] از سوى اهل سنت مطرح شده و مؤلف، پس از ذكر اين شبهات و آوردن دلايل انكار اين خطبه از سوى آنان، براهين كافى و وافى در رد اين پندار، ارائه كرده است.
#شارح، در مواردى كه درباره اصل خطبه بحثى نياز بوده، پيش از شرح متن، آن را مطرح كرده است. چنان كه در مورد خطبه شقشقيه، شبه ساختگى بودن اين خطبه و شك در صدور آن را از [[امام على(ع)]] از سوى اهل سنت مطرح شده و مؤلف، پس از ذكر اين شبهات و آوردن دلايل انكار اين خطبه از سوى آنان، براهين كافى و وافى در رد اين پندار، ارائه كرده است.
#در مواردى كه كلام، گزيده‌اى از خطبه‌اى كامل و طولانى باشد، پيش از شرح، به اين مطلب اشاره شده است.
#در مواردى كه كلام، گزيده‌اى از خطبه‌اى كامل و طولانى باشد، پيش از شرح، به اين مطلب اشاره شده است.
#ابن ميثم، در اين تألیف، به نسخه‌هاى ديگر نهج‌البلاغه و كتب يا منابع ديگرى كه متن كلام در آن‌ها نيز آمده بوده، توجه داشته است، زيرا در پاره‌اى موارد، پيش از پرداختن به شرح، به اختلاف نسخه‌هاى نهج‌البلاغه و منابع ديگرى كه متن در آن‌ها آمده، اشاره كرده و تفاوت متن اين نسخه‌ها را بيان كرده است.
#ابن ميثم، در اين تألیف، به نسخه‌هاى ديگر نهج‌البلاغة و كتب يا منابع ديگرى كه متن كلام در آن‌ها نيز آمده بوده، توجه داشته است، زيرا در پاره‌اى موارد، پيش از پرداختن به شرح، به اختلاف نسخه‌هاى نهج‌البلاغة و منابع ديگرى كه متن در آن‌ها آمده، اشاره كرده و تفاوت متن اين نسخه‌ها را بيان كرده است.
#به بيان ضبط و تلفظ صحيح نام‌ها پرداخته است.
#به بيان ضبط و تلفظ صحيح نام‌ها پرداخته است.
#معمولا درباره وجه تسميه خطبه‌هايى كه در نهج‌البلاغه داراى نام مشخص هستند، چيزى بيان نكرده است.
#معمولا درباره وجه تسميه خطبه‌هايى كه در نهج‌البلاغة داراى نام مشخص هستند، چيزى بيان نكرده است.
#پيش از آغاز متن، درباره متن خطبه يا كلام توضيحاتى مى‌دهد.
#پيش از آغاز متن، درباره متن خطبه يا كلام توضيحاتى مى‌دهد.
#در ابتداى شرح متن، پيش از هر بحث ديگر، به بحث لغوى درباره واژه‌ها و اصطلاحاتى كه نياز به شرح و توضيح داشته‌اند، پرداخته است.
#در ابتداى شرح متن، پيش از هر بحث ديگر، به بحث لغوى درباره واژه‌ها و اصطلاحاتى كه نياز به شرح و توضيح داشته‌اند، پرداخته است.
خط ۱۰۴: خط ۱۰۴:
#بيان هدف كلى كلام و محور اصلى آن
#بيان هدف كلى كلام و محور اصلى آن


از مؤلفه‌هاى موجود در حين شرح مى‌توان به بخش بندى متن در صورت طولانى بودن آن، شرح تكه تكه هر بخش، بخش بندى موضوعى متن، استفاده‌هاى گوناگون و پرشمار از آيات قرآن، استفاده از احاديث اهل‌بيت و صحابه، به كارگيرى مباحث كلام، فلسفى منطقى، بهره‌گيرى از شروح پيشين نهج‌البلاغه، استفاده از گفته‌هاى تاريخى، استفاده از اشعار عرب، تكميل شعر به كار رفته در كلام [[امام على(ع)|حضرت امير]]، به كارگيرى علوم ادبى چون صرف، نحو و بلاغت، شرح ندادن قسمت‌هايى از متن، بيان معاريض و اشارت موجود در كلام [[علی بن ابی‎طالب(ع)، امام اول|حضرت على(ع)]]، بيان اشتراكات و تشابهات، شرح مفصل بخش‌هايى مربوط به توحيد و خداشناسى، ذكر خاستگاه كنايات و ضرب‌المثل‌ها، مشخص نكردن منبع و گوينده برخى اقوال، كاربرد واژه السيد براى [[شریف‌الرضی، محمد بن حسین|سيد رضى]] و عبارت پايانى شرح‌ها به جمله و بالله التوفيق و گاه نيز با بالله التوفيق و العصمة يا بالله العصمة و التوفيق يا تعابيرى از اين دست، شرح را به پايان مى‌برد.
از مؤلفه‌هاى موجود در حين شرح مى‌توان به بخش بندى متن در صورت طولانى بودن آن، شرح تكه تكه هر بخش، بخش بندى موضوعى متن، استفاده‌هاى گوناگون و پرشمار از آيات قرآن، استفاده از احاديث اهل‌بيت و صحابه، به كارگيرى مباحث كلام، فلسفى منطقى، بهره‌گيرى از شروح پيشين نهج‌البلاغة، استفاده از گفته‌هاى تاريخى، استفاده از اشعار عرب، تكميل شعر به كار رفته در كلام [[امام على(ع)|حضرت امير]]، به كارگيرى علوم ادبى چون صرف، نحو و بلاغت، شرح ندادن قسمت‌هايى از متن، بيان معاريض و اشارت موجود در كلام [[علی بن ابی‎طالب(ع)، امام اول|حضرت على(ع)]]، بيان اشتراكات و تشابهات، شرح مفصل بخش‌هايى مربوط به توحيد و خداشناسى، ذكر خاستگاه كنايات و ضرب‌المثل‌ها، مشخص نكردن منبع و گوينده برخى اقوال، كاربرد واژه السيد براى [[شریف‌الرضی، محمد بن حسین|سيد رضى]] و عبارت پايانى شرح‌ها به جمله و بالله التوفيق و گاه نيز با بالله التوفيق و العصمة يا بالله العصمة و التوفيق يا تعابيرى از اين دست، شرح را به پايان مى‌برد.


== وضعيت كتاب ==
== وضعيت كتاب ==
خط ۱۱۳: خط ۱۱۳:
مختصر كردن اين شرح توسط [[حلی، حسن بن یوسف|علامه حلى]] متوفاى 726 ه.ق كه امروز موجود نيست.
مختصر كردن اين شرح توسط [[حلی، حسن بن یوسف|علامه حلى]] متوفاى 726 ه.ق كه امروز موجود نيست.


مختصر كردن اين شرح توسط نظام‌الدين على بن الحسن گيلانى از علماى قرن يازدهم هجرى كه آن را در انوار الفصاحه و اسرار البلاغه فى شرح نهج‌البلاغه خلاصه كرده است.
مختصر كردن اين شرح توسط نظام‌الدين على بن الحسن گيلانى از علماى قرن يازدهم هجرى كه آن را در انوار الفصاحه و اسرار البلاغه فى شرح نهج‌البلاغة خلاصه كرده است.


== منابع مقاله ==
== منابع مقاله ==
خط ۱۱۹: خط ۱۱۹:


#مقاله در پايگاه مجلات تخصصى نور، مجله انديشه تقريب، زمستان 1385 شماره9، عنوان مقاله: اخبار فرهنگى
#مقاله در پايگاه مجلات تخصصى نور، مجله انديشه تقريب، زمستان 1385 شماره9، عنوان مقاله: اخبار فرهنگى
#مقاله در پايگاه مجلات تخصصى نور، مجله نهج‌البلاغه، بهار 1385، شماره 15و 16، عنوان مقاله خلاصه‌اى از شرح حال و گزارش سمينار بزرگداشت [[ابن میثم، میثم بن علی|ابن ميثم بحرانى]] در كشور بحرين
#مقاله در پايگاه مجلات تخصصى نور، مجله نهج‌البلاغة، بهار 1385، شماره 15و 16، عنوان مقاله خلاصه‌اى از شرح حال و گزارش سمينار بزرگداشت [[ابن میثم، میثم بن علی|ابن ميثم بحرانى]] در كشور بحرين
#دائرةالمعارف بزرگ اسلامى جلد چهارم
#دائرةالمعارف بزرگ اسلامى جلد چهارم
#مجله علوم حديث، سال سيزدهم شماره دوم، عنوان مقاله: معرفى و روش شناسى شرح نهج‌البلاغه [[ابن میثم، میثم بن علی|ابن ميثم بحرانى]]، نویسنده: مجيد روحى دهكردى
#مجله علوم حديث، سال سيزدهم شماره دوم، عنوان مقاله: معرفى و روش شناسى شرح نهج‌البلاغة [[ابن میثم، میثم بن علی|ابن ميثم بحرانى]]، نویسنده: مجيد روحى دهكردى


{{نهج‌البلاغه}}
{{نهج‌البلاغة}}


==وابسته‌ها==
==وابسته‌ها==
{{وابسته‌ها}}
{{وابسته‌ها}}


[[شرح نهج‌البلاغه (ابن میثم، ترجمه فارسی)]]
[[شرح نهج‌البلاغة (ابن میثم، ترجمه فارسی)]]


[[ الدرة النجفية في شرح نهج‌البلاغة]]
[[ الدرة النجفية في شرح نهج‌البلاغة]]
۶٬۵۹۱

ویرایش