ثلاثة كتب في الحروف

    از ویکی‌نور
    (تفاوت) → نسخهٔ قدیمی‌تر | نمایش نسخهٔ فعلی (تفاوت) | نسخهٔ جدیدتر ← (تفاوت)
    ثلاثة كتب في الحروف
    ثلاثة كتب في الحروف
    پدیدآورانخلیل بن احمد (نويسنده)

    ابن سکیت، یعقوب بن اسحاق (نويسنده) رازی، احمد بن محمد (نويسنده) عبدالتواب، رمضان (محقق)

    عبدالتواب، رمضان (مقدمه‌نويس)
    ناشردار الرفاعي ** مکتبة الخانجي
    مکان نشرعربستان - ریاض ** مصر - قاهره
    سال نشر1402ق - 1982م
    چاپ1
    موضوعزبان عربی - واژه نامه‎‌‌ها - زبان عربی - اصطلاحها و تعبیرها - قرآن ‏-‏ حروف خاص
    زبانعربی
    تعداد جلد1
    کد کنگره
    8ث2الف 6620 PJ
    نورلایبمطالعه و دانلود pdf

    ثلاثة كتب في الحروف، حاوی سه رساله از خلیل بن احمد (100-175ق)، ابن سکیت (م 244ق) و رازی (م 630) درباره حروف در زبان عربی است. این کتاب، توسط رمضان عبدالتواب تحقیق شده است.

    الحروف للخليل بن أحمد الفراهيدي

    به نظر می‌رسد این کتاب که هیچ‌یک از کتب تراجم آن را جزو آثار خلیل بن احمد ذکر نکرده‌‌اند، اثری ساختگی و جعلی و منسوب به نویسنده باشد. بااین‌وجود کتاب یادشده نزد برخی از علما مانند احمد بن محمد رازی شناخته‌شده بوده و دو روایت از آن را در کتاب حروف خود ذکر کرده است. همچنان‌که ذهبی (متوفای 748ق) آن را مختصر کرده و به خط خود نوشته است. فیروزآبادی (متوفای 817ق) نیز از آن در کتاب خود، «بصائر ذوي التمييز في لطائف الكتاب العزيز» بهره برده است. همچنین سیوطی در کتاب «المزهر في علوم اللغة و أنواعها» از آن اقتباس نموده است[۱].

    نویسنده در این کتاب، به تشریح و بیان معانی هر حرف از حروف الفبا با تکیه بر شواهد شعری برجای‌مانده از عرب و به‌گونه‌ای منحصربه‌فرد که در هیچ‌یک از آثار لغت یافت نمی‌شود، جز اینکه منسوب به او باشد، پرداخته است[۲]. وی بعد از ذکر هر حرف از حروف الفبا با ترتیب آن، معنا یا معانی آن را یاد کرده و برای آن شواهدی شعری را ذکر نموده است[۳].

    نکته قابل توجه در این کتاب آن است که به‌جز یک مورد، هیچ‌کدام از شواهد شعری کتاب، در دیوان‌های شعرایی که در این اثر ابیاتی به آنها نسبت داده شده، یافت نشده است[۴].

    كتاب الحروف

    نوشته ابویوسف یعقوب بن اسحاق دورقی اهوازی (متوفای 244ق)، معروف به ابن سکیت، استاد ادب و لغت‌شناس، شاعر و عالم به علوم قرآنی است.

    کسانی که شرح حال ابن سکیت را نوشته‌اند، هیچ‌کدام، کتابی را با نامی که در تنها نسخه خطی آن آمده، یعنی «الحروف التي يتكلم بها في غير موضعها»، برای ابن سکیت ذکر نکرده‌اند و فقط کتاب دیگری را با نام «مجاز ما جاء في الشعر و حرف عن جهته»، ذکر نموده‌اند که به باور محقق کتاب، مقصود آنان همین کتاب مورد بحث بوده است[۵].

    نویسنده در این کتاب حرف را به معنی کلمه به‌کار برده و به توضیح بسیاری از قضایایی که به رابطه معنی و لفظ مربوط است، مانند: استعاره، مجاز و ضرورت شعری و مثنای لغوی تغلیبی و نیابت جمع از مثنی و... پرداخته است[۶].

    مباحث این کتاب در چهار باب مطرح شده است.

    1. باب اول درباره الفاظ استعاره، نظیر استعمال لفظ اظلاف (ویژه سم حیواناتی مانند گوسفند و گاو) برای پای انسان و... است.
    2. باب دوم تحت عنوان «باب الحروف التي جوزتها العرب أو غلطت فيها» مطرح شده و معظم مثال‌های آن مسبب از ضرورت وزن شعر می‌باشد.
    3. باب سوم، درباره دو اسمی است که یکی بر دیگری غلبه می‌کند.
    4. باب چهارم، درباره چیزهایی است که به‌صورت جمع آمده‌اند، ولی در واقع یکی یا دوتا هستند[۷].

    الحروف للرازي

    نوشته ابوالعباس احمد بن محمد رازی (متوفای قرن 7)، ملقب به فقیه حنفی صوفی مفسر است. این اثر کتابی مختصر پیرامون حروف الفبا، معانی و برخی از احکام آنهاست که نویسنده آن را در سال 638ق، به پایان رسانده است[۸].

    مباحث این کتاب در پانزده فصل تنظیم شده است. نویسنده در این اثر به شرح حروف از جهات گوناگون نظیر جهر و همس، شدت و رخوت، استعلا و...، همچنین به کاربردهای حروف و ابدالی که در آنها صورت می‌گیرد، مخارج حروف، معانی حروف با تکیه بر کتاب «الحروف» خلیل بن احمد، ابیاتی که مشتمل بر برخی از حروف است، حروف عربی نقطه‌دار و بی‌نقطه، حروف مقطعه در اوایل سور و... پرداخته است[۹].

    محقق این سه اثر علاوه بر اشاره به اختلافات موجود در نسخه‌های آثار یادشده در پاورقی، به آدرس‌دهی آیات و ارجاع برخی مطالب نقل‌شده از قبیل شعر و غیره به مصادر اصلی و توضیح برخی واژگان دشوار و نامأنوس با تکیه بر کتب لغت و همچنین شرح و تبیین برخی از مطالب سه اثر یادشده پرداخته است[۱۰].

    پانویس

    1. ر.ک: مقدمه، ص12-13
    2. ر.ک: همان، ص3
    3. ر.ک: متن کتاب، ص34
    4. ر.ک: مقدمه، ص13
    5. ر.ک: همان، ص79
    6. ر.ک: همان، ص3
    7. ر.ک: همان، ص79-83
    8. ر.ک: همان، ص117 و 119
    9. ر.ک: همان، ص122-123
    10. ر.ک: متن کتاب، ص39-40 و 110-111 و 139-140

    منابع مقاله

    مقدمه و متن کتاب.


    وابسته‌ها