ابن‌ کلس‌، یعقوب‌ بن‌ یوسف

ابوالفرج یعقوب بن یوسف بن ابراهیم بن هارون بن کلس (۳۱۸-۳۸۰ق)، معروف به ابن کلس، از دیوانیان دوران حکومت کافور اخشیدی و نخستین وزیر خلافت فاطمیان در مصر بود. وی که در خانواده‌ای یهودی در بغداد زاده شد، پس از اسلام آوردن و کسب تجارب اداری، به عنوان وزیر العزیز بالله خلیفه فاطمی برگزیده شد و نقش مهمی در تثبیت نظام دیوانسالاری فاطمیان، اصلاحات مالی و تبدیل جامع الازهر به مرکزی علمی ایفا کرد.

یعقوب بن کلس
پرونده:NUR247344.jpg
نام کامل	ابوالفرج یعقوب بن یوسف بن ابراهیم بن هارون بن کلس
نام‌های دیگر	ابن کلس
لقب	الوزیر الاجل
نام پدر	یوسف بن ابراهیم بن هارون بن کلس
ولادت	۳۱۸ هجری قمری (۹۳۰ میلادی)
محل تولد	بغداد
محل زندگی	بغداد، رمله، مصر، مغرب، قاهره
رحلت	۳۸۰ هجری قمری (۹۹۰ میلادی)
مدفن	قاهره (در خانه خود)
طول عمر	۶۲ سال
فرزندان	دو دختر
دین	اسلام (پیش از آن یهودی)
مذهب	اسماعیلی
پیشه	وزیر، دیوانسالار، نویسنده، فقیه
منصب	وزیر خلافت فاطمی (نخستین وزیر فاطمیان)
اطلاعات علمی
علایق پژوهشی	فقه اسماعیلی، قرائات، ادیان، آداب نبوی، طب
معاصرین	کافور اخشیدی، المعز لدین الله، العزیز بالله، جوهر صقلی
برخی آثار	الرسالة الوزیریة (یا مصنف الوزیر) کتاب فی القراءات کتاب فی الادیان کتاب فی آداب رسول الله کتاب فی علم الابدان و صلاحها مناسک الحج

ولادت

ابوالفرج یعقوب بن یوسف بن ابراهیم بن هارون بن داود بن کلس، در سال ۳۱۸ هجری قمری (۹۳۰ میلادی) در خانواده‌ای یهودی در بغداد به دنیا آمد. وی خود را از نسل هارون بن عمران، برادر موسی (علیه‌السلام) و از ذریه سموئل بن عادیا یهودی می‌دانست. نسب او به «ابن کلس» می‌رسد که در برخی منابع «داود بن کلس» ذکر شده است.

تحصیلات

یعقوب بن کلس در بغداد، نزدیک «باب القز»، رشد یافت و حساب و نوشتن را در همان شهر فرا گرفت. او سپس به همراه پدرش به شام کوچ کرد و در شهر رمله ساکن شد. در این شهر به عنوان وکیل (نماینده خرید) بازرگانان مشغول کار گردید و با اموالی که نزد او گرد آمده بود، به مصر گریخت.

پس از اسلام آوردن در سال ۳۵۶ق، به فراگیری قرآن و فقه پرداخت. او به علم نحو و قرائت قرآن علاقه‌مند بود و شب‌های جمعه علما را گرد خود جمع می‌کرد.

فعالیت‌ها

دوران خدمت به کافور اخشیدی

ابن کلس پس از ورود به مصر، با استفاده از اموالی که همراه داشت، توانست نظر اطرافیان کافور اخشیدی را جلب کند و به خدمت او درآید. کافور که از هوش، درایت و توان مدیریتی او آگاه شد، به مشاور اقتصادی و سیاسی خود تبدیلش کرد و اداره امور مالی و نظارت بر بخش‌های مختلف دیوان را به وی سپرد. ابن کلس از سوی کافور مأمور خرید کالاهایی گشت که بهای آنها از درآمد اراضی کشاورزی پرداخت می‌شد و همین امر موجب گردید اطلاعات دقیقی در باب روستاهای مصر و درآمد آنها حاصل نماید.

اسلام آوردن

یعقوب بن کلس در سال ۳۵۶ق/۹۶۷م، به طمع وزارت، اسلام آورد. ابن قلانسی می‌نویسد که او در هیجده شعبان سال ۳۵۶ق، روز جمعه به دست کافور در مسجد مصر مسلمان شد. با این وصف شواهد از پای‌بندی او به آیین جدید حکایت می‌کنند. او پس از اسلام آوردن، قرآن می‌خواند و نحو می‌دانست و به مجالس علمی و فقهی روی آورد.

با اسلام آوردن ابن کلس، موقعیت ابوالفضل جعفر بن فرات (معروف به ابن حنزابه) وزیر کافور متزلزل شد و خصومتش با او آغاز گردید که پس از مرگ کافور (۳۵۷ق) علنی گشت.

دوران خدمت به فاطمیان

پس از مرگ کافور، ابن حنزابه به دستگیری دیوانیان عصر کافور از جمله ابن کلس دست زد و به مصادره اموال آنان اقدام کرد. ابن کلس پس از پرداخت ۴۵۰۰ دینار از بند ابن حنزابه رهایی یافت و با کمک برادرش مخفیانه از مصر عازم قلمرو المعز لدین الله فاطمی در مغرب شد.

وی در بین راه با لشکر جوهر صقلی که برای فتح مصر اعزام شده بود، مواجه شد و با ایشان به مصر بازگشت و به هنگام فتح مصر در ۳۵۸ق در کنار جوهر بود. پس از استقرار جوهر در مصر، ابن کلس یک بار دیگر عازم مغرب شد و در آنجا به خدمت المعز درآمد و تا ۳۶۲ق که به همراه او به مصر بازگشت، در مغرب به سر برد و در طول این مدت توجه المعز را جلب کرد.

به دنبال عزل جوهر از تصدی مالیه (محرم ۳۶۳)، المعز، ابن کلس و عسلوج بن حسن و نهاجی را مأمور اصلاح امور مالی کرد. تدابیر او و عسلوج موجب افزایش بی‌سابقه درآمد و تثبیت بهای دینار معزی به زیان دینار عباسیان در مصر شد.

وزارت در خلافت العزیز

با مرگ المعز (ربيع الآخر ۳۶۵)، پسرش ابومنصور نزار ملقب به العزیز بالله جانشین او گشت. به پیشنهاد ابن کلس، العزیز سپاهی به فرماندهی جوهر برای فتح دمشق فرستاد و در محرم ۳۶۷ موفق به شکست الپتکین شد. ظاهراً ابن کلس در این موفقیت نقش مهمی ایفا نمود، زیرا در آغاز محرم همین سال از سوی العزیز به وزارت منصوب گردید. بدین ترتیب منصب وزارت در دستگاه خلافت فاطمیان پدیدار شد و ابن کلس نخستین وزیر این سلسله گشت.

در رمضان ۳۶۸/ آوریل ۹۷۹ از العزیز لقب «الوزیر الاجل» و اموال فراوان دریافت کرد. رابطه ابن کلس با العزیز، بجز یک بار که عزل کوتاه مدت او را از وزارت در پی داشت (۳۷۳-۳۷۴ق)، همواره حسنه بود. علت این عزل را خشم خلیفه فاطمی از قتل الپتکین به دستور ابن کلس ذکر کرده‌اند.

اصلاحات اداری و مالی

اختیاراتی که ابن کلس از العزیز گرفت، نشان می‌دهد که وی می‌خواست کارها را در نهاد وزارت متمرکز کند. تشکیل دواوین مختلف در محل استقرار وزیر، تضعیف مغربی‌ها که در دوران آغازین خلافت فاطمیان از منصب و قدرت برخوردار بودند، استفاده از مأمورین تازه‌مسلمان خبرچین، مداخله در امور نظامی و به‌ویژه قضایی از کوشش او در این راه خبر می‌دهد.

اقدامات اقتصادی ابن کلس برای توانمندسازی خلافت شامل کنترل قیمت کالاها، کاهش گرانی، ساماندهی آسیابانان و دلالان غلات، اصلاح نظام خراج و تثبیت دینار معزی بود. وی همچنین به بخش کشاورزی و صنعت توجه ویژه داشت و کارگاه مخصوص پارچه‌بافی را در داخل قصر تأسیس کرد.

فعالیت‌های فرهنگی و علمی

ابن کلس به مسائل فرهنگی توجه ویژه‌ای داشت و گروهی از فقها، علما، اطباء و شعرا را پیرامون خود گرد آورد. ایشان آثار خود را در مجلس وزیر عرضه می‌کردند. او در شب‌های جمعه مجلسی با حضور قضات، فقها، قاریان، نحویان، محدثان و دیگر بزرگان ترتیب می‌داد و با ساخت مسجدی در خانه خود، امکان برگزاری نماز جماعت را فراهم ساخت.

مهم‌ترین اقدام فرهنگی ابن کلس را باید کوشش او در تبدیل جامع الازهر به مرکزی علمی دانست. به درخواست وی، العزیز برای ۳۷ تن از فقها (به روایتی ۳۵ نفر) مقرری تعیین کرد و ایشان را در خانه‌های مجاور الازهر سکنی داد. این افراد حلقه درس خود را در جامع الازهر تشکیل می‌دادند.

وفات

ابن کلس در ۶۲ سالگی بیمار شد و در ذیحجه ۳۸۰ق / فوریه ۹۹۱م درگذشت. در آخر عمرش العزیز شخصاً بر بستر او حاضر شد و پس از مرگ بر جنازه‌اش نماز گزارد و در فقدان وی اشک ریخت. مراسم کفن و دفن او با شکوه برگزار شد.

الخلیفة العزیز بالله أمر أن یُدفن فی داره بالقاهرة فی قبة کان بناها لنفسه، وحضر جنازته وصلى علیه، وألحده بیده فی قبره، وانصرف عنه حزیناً بفقده.

مرگ او تغییراتی را در تشکیلات دولت در پی آورد و برای مدتی وزارت حذف و منصب «وساطت» و «سفارت» به جای آن پدید آمد که از لحاظ اختیارات در مرتبه پایین‌تری بود.

آثار

ابن کلس خود نیز اهل قلم بود و تألیفات متعددی از او برجای مانده است که از آن جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• کتاب فی القراءات
• کتاب فی الادیان (که بعداً آن را مختصر کرد)
• کتاب فی آداب رسول الله
• کتاب فی علم الابدان و صلاحها، در هزار برگ
• الرسالة الوزیریة (یا مصنف الوزیر)، در فقه اسماعیلیه. منابع متقدم این اثر را مجموعه مسموعات ابن کلس از المعز و العزیز ذکر کرده‌اند، اما از اظهارات متأخرین اسماعیلیه چنین برمی‌آید که رساله مذکور با استفاده از آثار قاضی نعمان بن محمد، به‌ویژه کتاب مشهور دعائم الاسلام، تألیف شده است.
• مناسک الحج

منابع مقاله

• کاظم بیگی، محمدعلی، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۵، ص۵۲۱-۵۲۴
• ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، ج۲۶، ص۶۶۸-۶۷۰
• کفاح إبراهیم عباس یاس، الوزیر الفاطمی یعقوب بن کلس ت۳۸۰ه/۹۹۰م دراسة تاریخیة، مجلة جامعة تکریت للعلوم الإنسانیة، المجلد ۲۸، العدد ۷، ۲۰۲۱م
• یوسفوند، روح‌الله؛ ده‌پهلوان، طلعت؛ علی‌بیگی، حسین، نقش یعقوب ابن کلس در ارتقاء ساختار دیوان‌سالاری فاطمیان مصر، نشریه علمی علم و تمدن در اسلام، سال هفتم، شماره بیست و هشتم، تابستان ۱۴۰۵ش، ص۶۵-۸۵
• ترمانینی، عبدالسلام، رویدادهای تاریخ اسلام، ترجمه جمعی از پژوهشگران با اشراف سید علیرضا واسعی، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۳۲۶
• گروهی از پژوهشگران، فرهنگ‌نامه مؤلفان اسلامی، قم: پژوهشگاه فرهنگ و معارف اسلامی، بهار ۱۳۹۷ش، ج۲، ص۴۸۰