الرسالة المذهبة

الرسالة المذهبة، نوشته یعقوب بن کلِّس (متولد 930م) است. او برخی از مباحث مهم اندیشه فلسفی و برخی از فروعات فقهی فاطمیان اسماعیلی‌مذهب را در اثرش گنجانده است. عارف تامر، پژوهش کتاب را انجام داده است.

الرسالة المذهبة
پدیدآوران	ابن‌ کلس‌، یعقوب‌ بن‌ یوسف (نويسنده) تامر، عارف (محقق)
ناشر	دار المسيرة
مکان نشر	لبنان - بیروت
سال نشر	1408ق - 1988م
چاپ	1
موضوع	اسماعیلیه - عقاید - تاویل - خدا - نامها
زبان	عربی
تعداد جلد	1
کد کنگره	5ر2الف 215 BP
نورلایب	مطالعه و دانلود pdf

ساختار

این اثر، مشتمل است بر: مقدمه محقق، مقدمه رساله و چهار فصل. پایان‌بخش کتاب، فهرست کوتاهی از مطالب است.

گزارش محتوا

کتاب با مقدمه‌ای از عارف تامر آغاز می‌شود. او شرحی از دستیابی به نسخه اصلی کتاب ارائه می‌دهد. سپس، ارزش علمی آن را بیان نموده، چنین می‌گوید: رساله مذهبه، که در مبحث «تأویل» و غرائب علوم، فلسفه و فقه نوشته شده، از استوارترین و ژرف‌ترین رساله‌هایی است که در فلسفه اسماعیلیان تألیف گشته است. در این نوشتار، پرسش‌هایی از سوی داعیان و دانشجویان بر نویسنده عرضه می‌شده است و یعقوب با بیانی روشن به آنان پاسخ‌های متقنی می‌داده، که مستند به آیه‌های قرآن، استدلال‌های بُرنده و برهان‌های روشن بوده است. البته، از متن رساله و راز و رمز عبارت‌ها و نکته‌های دشوار و پیچیده آن، که جز عارفان گنجایش فهمش را ندارند، چنین برمی‌آید که مخاطبش، گروه خاصی از بزرگان «حجت» و اندیشمندانی ازاین‌دست بوده‌اند. در این رساله بارقه‌های درخشانی از میراث اندیشه فاطمی به چشم می‌خورد که باید در سلسله آثار مکتوب فاطمیان به‌درستی و آن‌چنان‌که لایق است، جانمایی شود. او سپس شناسه‌ای از یعقوب بن کلِّس ارائه می‌دهد و جایگاه والای او را در دولت فاطمیان برمی‌شمرد‏.

یعقوب بن کلِّس در آغاز نوشتارش از این رساله به‌روشنی چشم اهل بصیرت و گشاینده رازها تعبیر می‌کند که مانند آب گوارایی برای دل‌های داناست. او نام کتاب را برای اینکه وسوسه‌های شیطانی را دور می‌کند «المُذْهِب» نهاده است‏.

کتاب، چهار فصل دارد: فصل نخست، با تفسیر «اسماء الله الحسنی» و بحثی از معنای شرک به خداوند آغاز می‌شود. سپس نویسنده بیانی درباره «مرتبت حضرت مهدی، قائم منتظر» دارد. پایان‌بخش این فصل، بحثی فقهی درباره «ابواب نماز و مناسک حج» است‏.

فصل دوم، مباحث گوناگونی را در بر دارد که عبارتند از: حد و مرز هفت آسمان، ستارگان مدبر و منازل هریک، دوره هر ناطق و امامت هر امام، ظهور حضرت حجت(عج) و کیفیت عالم و آدم (به‌ویژه ارواح مؤمنان) در آن هنگام، ذوالقرنین، شراب و قمار، مریم عذراء، ابراهیم(ع)، سبع مثانی و نماز شب پیامبر(ص)‏.

فصل سوم، با بحثی در شناخت عهدها، میثاق‌ها و توحید و حدود آن آغاز گشته، آنگاه به «چگونگی آفرینش این عالم از آغاز تا پایانش» پرداخته می‌شود و با نگاهی به «معاد» پایان می‌‌یابد‏.

فصل چهارم، با بحثی در باب «انبعاث موجودات از دایره عدم به‌سوی وجود» آغاز شده، به «حدود علویه و ممثولات آن» می‌رسد. سپس، مباحثی درباره «طبایع»، «عقل»، «نفس و مراتب آن» و نیز مباحثی از عالم محسوسات و معقولات ارائه می‌شود‏.

منابع مقاله

مقدمه محقق و متن کتاب.