الملاهي و أسمائها من قبل الموسيقي
كتاب الملاهي و أسماؤها من قِبل الموسيقي، نوشته ابوطالب مفضّل بن سلمة بن عاصم (متوفی نزدیک 290ق) کاتب، ادیب، لغوی و شاعر کوفی دوره خلافت عباسی است. محقق کتاب، «غطاس عبدالملک خشبه»، این اثر را بهانضمام دو رساله مختصر دیگر: «مُوجَزٌ في اللّهو و الْمَلاهي» نوشته ابن خُرداذبه (متوفی 291ق) و «نَبْذَةٌ في الرّقص و شمائلِه» که گفتار یکی از ندیمان هنرشناس نامعلوم در دربار معتمد عباسی (۲۲۹-۲۷۹ق) است، یکجا عرضه نموده است.
| الملاهي و أسمائها من قبل الموسيقي | |
|---|---|
 | |
| پدیدآوران | مفضل بن سلمه (نويسنده)
خشبه، غطاس عبدالملک (شارح) ابن خردادبه، عبید الله بن عبد الله ( نویسنده) مولف مجهول ( نویسنده) مسعودی، علی بن حسین ( نویسنده) |
| عنوانهای دیگر | موجز في (اللهو و الملاهی) ** نبذة مختصرة في الرقص و أنواعه و شمائله |
| ناشر | الهیئة المصریة العامة للکتاب |
| مکان نشر | مصر - قاهره |
| سال نشر | 1984م |
| چاپ | 1 |
| شابک | 977-01-0481-1 |
| موضوع | سازها - کشورهای عربی - موسیقی اسلامی -- متون قدیمی تا قرن 14 |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | 1 |
| کد کنگره | 7م7م 541 ML |
| نورلایب | مطالعه و دانلود pdf |
اهمیت کتاب
این اثر، از قدیمیترین نوشتههای عرب در دوران اسلام درباره نامهای ابزارهایی است که در غنا بهکار گرفته میشده است[۱].
ساختار و محتوا
این کتاب، مجموعهای از سه رساله کوتاه است، بدون هیچگونه باببندی و فصلبندی مرسوم، به شرح زیر: الف)- كتاب الملاهي و أسماؤها من قِبل الموسيقي: نویسنده در آغاز کتاب، با اشارهای کوتاه به زشتی و ناپسندی ادعای چیزی که مدعی بهخوبی از پس آن برنمیآید، میگوید: شنیدم یکی از مدعیان علم گمان کرده که عرب، «عود» را نمیشناخت و در کلام وی هیچ یادی از اوتار و ابزار آن نشده؛ ازاینرو بر آن شدم که درباره عود و سایر ابزار موسیقی توضیح بدهم و روشن کنم که اولین کس یا کسانی که هریک از ابزار مزبور را بهکار گرفتهاند، چه کسانی بودهاند و همچنین آنچه را عرب درباره آلات موسیقی گفته است بیان کنم[۲]. وی پیش از پرداختن به ذکر اسماء ملاهی و توضیح درباره آنها، از حکم شرعی بهکار گرفتن آنها سخن میگوید. او استفاده از این ملاهی را حرام شرعی نمیداند و در اینباره، به روایتی از سُفیان بن عُیَینه و ابن جُریح و احادیث دیگری از جمله به حدیت نبوی(ص) در پاسخ یک مغنّیه استشهاد میکند. همچنین او حکایتهایی را از شخصیتهای برجسته جهان اسلام، مانند «ابراهیم بن سعد»، نویسنده کتاب مغازی (که خود نیز عود مینواخته و آواز میخوانده است)، عایشه، همسر رسولالله (که میگوید: پیامبر دوست داشت در عروسی دف بزنند) و...، آورده است. نویسنده، معتقد است: رخصت در مورد غنا فراوان است و اگر بخواهد از آنها یاد کند، کتاب طولانی خواهد شد؛ درحالیکه وی فقط میخواهد از ابزار موسیقی (ملاهی) سخن بگوید[۳]. نویسنده پس از ذکر این مباحث، مفصلا به توضیح درباره هریک از ابزار موسیقی و نامهای آنها و اولین کسی که هرکدام از آنها را بهکار گرفته میپردازد؛ مثلا مینویسد: هشام بن کلبی، گفته است: اولین کسی که «عود» را بهکار گرفت، مردی از بنیقابیل بود...[۴]. کتاب ملاهی، آکنده از شواهد شعری عربی است که مفضل برای توضیح اصطلاحها از آنها بسیار بهره میگیرد.
ب)- مُوجَزٌ في اللّهو و الملاهي: این رساله به روایت ابوالقاسم عُبیدالله، مشهور به «ابن خُرداذبه» (متوفی 291ق) از کتاب «مروج الذّهب و معادن الجوهر» نوشته ابوالحسن مسعودی(متوفی346ق) برداشت شده است. ابن خرداذبه، این رساله را که درباره لهو و ملاهی و غِناست، برای معتمد گفته است[۵].
ج)- نَبذَةٌ في الرّقص و شمائلِه: محقق، این رساله را که متن بُریدهای است با نویسندهای نامعلوم (درباره رقص، انواع و ویژگیهای آن)، از کتاب مسعودی، آورده است تا بدینوسیله، هنر رقص آهنگین و موزون را بر اساس پیوندی که میان ریتم یا وزن (ایقاع) و ملودی (لحن) در موسیقی عرب است، نمایش دهد و بحث علمی و تاریخی مستوفایی را با زوایای گوناگونش ارائه کرده باشد[۶]. «نبذه» گفتگویی را میان معتمد عباسی (۲۲۹-۲۷۹ق) و یکی از ندیمان هنرشناسش نقل میکند. معتمد از او میخواهد که درباره رقص و انواع آن و نیز آنچه که این هنر را نیکوتر میکند و زیبایی میبخشد، سخن بگوید. ندیم ضمن آنکه انواع رقص را تابع جغرافیای هر دیار میداند، وزن و ریتم (ایقاع) رقص را در هشت جنس معرفی میکند و سپس، آنچه را که یک رقّاص در نمایش هنرش بدان نیاز دارد، در سه گونه «طِباع»، «خِلقت» و «عمل» با جزییاتشان بهتفصیل، برمیشمرد[۷].
پانویس
منابع مقاله
مقدمه محقق و متن کتاب.