نفوسی، عمروس بن فتح
ابوحفص عمروس بن فتح مساکنی نفوسی (حدود ۱۹۰ – ۲۸۳ق)، فقیه برجسته، قاضی عادل، مجاهد و نویسنده نامدار مذهب اباضی در شمال آفریقا بود. او که در جبل نفوسة (لیبی کنونی) میزیست، به عنوان «اعلم أهل زمانه» شناخته میشد و خدمات ارزندهای در حفظ میراث علمی اباضیه، به ویژه نجات «مدونة ابیغانم» از نابودی، انجام داد. وی همچنین با فرقه انحرافی «نفاثیه» مبارزه کرد و سرانجام در واقعه مانو به شهادت رسید.
| ابوحفص عمروس بن فتح نفوسی مساکنی | |
|---|---|
 | |
| نام کامل | عمروس بن فتح المساکنی النفوسی |
| نامهای دیگر | ابوحفص |
| نام پدر | فتح |
| ولادت | حدود ۱۹۰ق (۸۰۵م) |
| محل تولد | در مسیر حج (میان راه مکه) |
| محل زندگی | جبل نفوسة (لیبی کنونی)، تیهرت (الجزایر) |
| شهادت | ۲۸۳ق (۸۹۶م) - شهادت در واقعه مانو |
| طول عمر | حدود ۹۳ سال |
| خویشاوندان | خواهری عالمه (که در استنساخ مدونه به او کمک کرد) |
| دین | اسلام |
| مذهب | اباضی |
| پیشه | فقیه، قاضی، مجاهد، نویسنده |
| منصب | قاضی جبل نفوسة (در دوره رستمیان) |
| اطلاعات علمی | |
| درجه علمی | از اعلم علمای زمان خود |
| علایق پژوهشی | فقه، عقیده، کلام، اصول دین |
| اساتید |
|
| شاگردان |
|
| برخی آثار |
|
ولادت
عمروس بن فتح مساکنی نفوسی در حدود سال ۱۹۰ هجری قمری (۸۰۵ میلادی) در مسیر کاروان حج متولد شد.[۱] مادرش در راه حج، او را به دنیا آورد و به ناچار به جبل نفوسة بازگشت.[۱] وی در روستای «قطرس» از منطقه «الرُحَیْبات» در جبل نفوسة (در لیبی کنونی) بزرگ شد.[۲] از مرگ پدرش در کودکی، چنین برمیآید که یتیم بوده است؛ چه آنکه مادرش هنگام مرگ، وصیتنامه خود را برای اجرا به وی سپرد، در حالی که او هنوز در گهواره بود.[۱]
تحصیلات
عمروس در روستای زادگاهش به فراگیری قرآن و مقدمات علوم پرداخت. پس از آن، برای تکمیل تحصیلات به «تیهرت» (پایتخت دولت رستمیان در الجزایر کنونی) مهاجرت کرد و حدود بیست سال در آنجا به تحصیل علوم دینی پرداخت.[۱] او از محضر علمای برجستهای چون امام عبدالوهاب بن عبدالرحمن، امام افلح بن عبدالوهاب، مزور بن عمران هواری، محکم هواری و ابوعبیده اعرج تیهرتی بهره برد.[۱] همچنین در جبل نفوسة از محضر شیخ ابونصر تمصمصی استفاده کرد.[۱]
وی با دو تن از بزرگان اباضیه دیدار و گفتوگو داشت:
- ابوغانم بشر بن غانم خراسانی: هنگامی که ابوغانم از خراسان به مغرب میرفت و نسخهای از «مدونة» خود را نزد عمروس گذاشت، عمروس با کمک خواهر عالمهاش، آن را استنساخ کرد و از نابودی آن جلوگیری نمود.[۲]
- محمد بن محبوب: عمروس در سفر حج با او دیدار کرد و از او پاسخ مسائل علمی را جویا شد.[۲][۱]
فعالیتها
قضاوت
عمروس در اواخر دوره دولت رستمیان، در زمان والی ابومنصور الیاس و عهد امام ابوحاتم یوسف بن محمد بن افلح، به مقام قضاوت در جبل نفوسة منصوب شد.[۲] وی به عدالت و شجاعت در اجرای حق شهرت یافت. از او نقل شده که به والی گفت: «اگر به من اجازه ندهی سه گروه را بکشم، انگشتر قضاوت را از من بگیر: مانع حق، طاعن در دین خدا و افشاگر عیوب مسلمانان.»[۳]
مبارزه با فرقه نفاثیه
یکی از مهمترین اقدامات عمروس، مبارزه با فرقه انحرافی «نفاثیه» بود. فرج بن نصر (ملقب به نفاث) در اوایل قرن سوم هجری، فرقهای از اباضیه ایجاد کرد که به دلیل مخالفت با امام افلح بن عبدالوهاب شکل گرفت.[۴] امام ابوحاتم، عمروس را مأمور سرکوب این فرقه کرد و او توانست با موفقیت آن را ریشهکن کند.[۲]
نجات مدونة ابوغانم
بزرگترین خدمت علمی عمروس، نجات «مدونة ابیغانم بشر بن غانم خراسانی» از نابودی بود. این مدونه، قدیمیترین کتاب فقه عمومی اباضی بر مذهب ابوعبیده مسلم تمیمی است.[۲] هنگامی که ابوغانم نسخهای از آن را نزد عمروس گذاشت و به تیهرت رفت، عمروس با کمک خواهر عالمهاش که مطالب را بر او املا میکرد، آن را استنساخ و تدوین کرد. این اقدام از اهمیت بالایی برخوردار بود، زیرا نسخه دیگر در آتشسوزی کتابخانه تیهرت توسط فاطمیان از بین رفت.[۲][۵]
شهادت
عمروس در سال ۲۸۳ هجری قمری (۸۹۶ میلادی) در واقعه «مانو» بین جبل نفوسة و سپاه ابراهیم بن اغلب، در سن حدود ۹۳ سالگی به شهادت رسید.[۲] در این نبرد، دوازده هزار نفر از اهالی نفوسه و بیش از چهارصد عالم اباضی کشته شدند.[۳]
درباره چگونگی شهادت وی، نقل شده است که هنگام دفاع از مسلمانان، اسبش به دام افتاد و او اسیر شد. ابن اغلب از او خواست تا درخواست عفو کند یا از عقیده خود برگردد، اما عمروس نپذیرفت و گفت: «این سخنی نیست که هرگز از من بشنوی، مگر آنکه به خدا ملحق شوم.» سپس دستور داد او را با قیچی آهنین قطعه قطعه کردند و در همان حال، روحش به سوی پروردگارش پرواز کرد.[۱][۵]
آثار
از عمروس آثار متعددی بر جای مانده است که مهمترین آنها عبارتند از:[۲][۵]
- الدينونة الصافية (أصول الدينونة الصافية) – کتابی در اصول دین که به درخواست مشایخ فزان تألیف شد و در آن برای نخستین بار اصطلاح «اباضیه» در مغرب اسلامی به کار رفته است. این کتاب هماکنون محقق و زیر چاپ است.
- الرسالة في الردّ على الناكثة وأحمد بن الحسين – نسخه خطی
- العمروسي – کتابی در فقه که قصد داشت آن را بر سه بخش تنزیل، سنت و رأی تقسیم کند، اما مرگ او را از تکمیل آن بازداشت.[۲]
پانویس
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ ۱٫۴ ۱٫۵ ۱٫۶ ۱٫۷ پایگاه أشعة، «الشيخ عمروس بن فتح النفوسي»
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ ۲٫۵ ۲٫۶ ۲٫۷ ۲٫۸ ۲٫۹ باباعمی، محمد، معجم أعلام الأباضیه، ج2، ص321-322
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ پایگاه فیسبوک، «من أعلام جبل نفوسة: القاضي عمروس فتح المساكني»
- ↑ امین، شریف یحیی، معجم الفرق الإسلامیه، ص252-253
- ↑ ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ پایگاه المکتبة السعیدیة، «أبو حفص عمروس بن فتح النفوسي المساكني»
منابع مقاله
- باباعمی، محمد، معجم أعلام الأباضیه، بیروت: دار الغرب الإسلامي، ۱۴۲۱ق، ج2
- امین، شریف یحیی، معجم الفرق الإسلامیه: بحث موسوعي مبسط، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۶ق
- پایگاه أشعة، «الشيخ عمروس بن فتح النفوسي»
- پایگاه فیسبوک، «من أعلام جبل نفوسة: القاضي عمروس فتح المساكني»
- پایگاه المکتبة السعیدیة، «أبو حفص عمروس بن فتح النفوسي المساكني»