من كتاب الزهد
من كتاب الزهد، گزینشی است از رساله شیخالمحدّثین، ابوحاتم محمد بن ادریس حنظلی رازی (277-195ق) در باب زهد، که در پی آن رساله «الفوائد و الأخبار و الحكايات»، تألیف «ابوعلی حسن بن حسین بن حَمَکان همدانی شافعی» (متوفی 405ق)، شامل گفتارهایی از شافعی (150-204ق)، حاتم اصمّ (متوفی 237ق)، معروف کرخی (سده دوم هجری) و...، آمده و هر دو در یک کتاب (بهعنوان شماره 16 و 17 از «سلسلة الأجزاء و الكتب الحديثيّة») با تحقیق و تعلیق عامر حسن صبری (متولد 1957م) منتشر شده است.
| من كتاب الزهد | |
|---|---|
 | |
| پدیدآوران | ابو حاتم رازی، محمد بن ادریس (نويسنده)
ابوعلی، حسن بن حسین (نویسنده) صبری، عامر حسن ( محقق) |
| عنوانهای دیگر | الفوائد و الاخبار و الحکایات عن الشافعی و حاتم الاصم و معروف الکرخی و غیرهم |
| ناشر | دار البشائر الإسلامیة |
| مکان نشر | لبنان - بیروت |
| سال نشر | 1422ق - 2001م |
| چاپ | 1 |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | 1 |
| کد کنگره | ز9الف 23 141/5 BP |
| نورلایب | مطالعه و دانلود pdf |
گزارش محتوا
الف)- مِن كتاب الزُّهْد: این اثر، پندنامهای اخلاقی شمرده میشود که نویسنده در آن، افزون بر روایات و آیات قرآنی، به گفتار و اعمال شخصیتهای معروف و مؤثر نیز استشهاد میکند. محقق میگوید: از این کتاب، که راهی را برای پاکسازی و اصلاح دلها میگشاید، فقط همین متن به دست ما رسیده و بیشتر آن گُم شده است؛ البته این نخستین اثر مکتوب شیخالمحدّثین، ابوحاتم است[۱].
صبری، در مقدمه این اثر، شرح حال مؤلف، آثار و شیوخ او را ذکر کرده است[۲].
وی سپس به معرفی اثر حاضر پرداخته و درباره روش مؤلف، نوشته است: چون همه متن کتاب در دست ما نیست، نمیتوان به همه ویژگیهایی که نویسنده در نگارش کتاب داشته، اشراف داشت. همچنین، هویت کسی که این منتخب را از متن بیرون آورده، بر ما پوشیده است. آنچه در این میان، آشکار است، این است که نویسنده، متن را بر اساس شیوهای که معجمهای معروف نوشته میشوند، مرتّب و تدوین نموده است. ابوحاتم، حدیثها و خبرهایی را در نکوهش دنیا و پرهیز از آن و نیز در پناه بردن به آنچه نزد خداست، آورده است. همچنین نصهای بسیاری را درباره تفسیر برخی از آیههای قرآن است، از پیشوایان سلف خود (که «حسن بصری» (21-110ق) در رأسشان است و بسیار هم از وی نقل نموده)، در اثر خود گِرد آورده است؛ چنانکه، تفسیرهایی را از برخی از صحابه، مانند عایشه (متوفی 58ق)، عبدالله بن مسعود (متوفی 32ق)، عبدالله بن عباس (68-3ق) و ابوهریره (20 پیش از هجرت - 59ق) و نیز از دیگرانی چون عکرمه (غلام ابن عباس) (105-25ق)، عبدالرحمن بن ابیلیلی (متوفی 83ق)، مقاتل بن حیّان (متوفی 150ق)، محمد بن کعب قرظی (متوفی 108ق)، خالد بن مَعدان (متوفی 104ق)، ضحاک بن مزاحم (متوفی 105ق) و عَون بن عبدالله بن عتبة بن مسعود (35 پیش از هجرت -110ق) نقل نموده است. ابوحاتم در اثر خود، برخی از راویان را نیز نقد کرده است. البته خودش نیز در نقل روایات تسامح ورزیده و از روایات ضعیف هم بهره برده است. شاید همچون محدثان دیگر، که در آثار اخلاقیاشان (بهخلاف موضوعات دیگر) تسامحِ در نقل دارند، عمل نموده است.
صبری، پس از آن در مورد نسبت این کتاب به نویسنده، سخن میگوید و با دلایلی صحت آن را به اثبات میرساند[۳].
ب)- الفوائد و الأخبار و الحكايات: این کتاب، به زوایای مهمی از برخی حکمتها، که از ائمّه سلف (صحابه و تابعین) نقل شده، پرداخته است. صبری در آغاز این کتاب، به معرفی محتوای آن پرداخته و نوشته است: نویسنده، گوهرهایی از سخنان علمای سلف و زاهدانشان را در اثرش گرد آورده است؛ او حکمتهایی را از امام شافعی (150-204ق)، سفیان ثوری (161-97ق)، سفیان بن عُیَینه (متوفی 198ق)، مالک بن انس (93-179ق)، یزید بن هارون (متوفى 206)، عبدالله بن وهب مصری (متوفی 197ق) نقل میکند و افزون بر آن، به ذکر سخنان و حکمتهای برخی از پیشوایان زهد و رقایق، مانند «حاتم اصم» (متوفی 237ق)، «معروف کرخی» (سده دوم هجری)، «ابراهیم بن ادهم» (161-80ق)، «فضیل بن عیاض» (متوفی 187ق)، «یحیی بن معاذ» (متوفی 258ق)، «قاسم جوعی» (متوفی 248ق)، «جُنید بغدادی» (297-210ق)، «ابویزید بسطامی» (متولد 160ق)، «مالک بن دینار» (متوفی 131ق)، «سهل بن عبدالله شوشتری» (283-203ق)، «ابوبکر شِبلی» (247-334ق) و دیگرانی از این قبیل میپردازد[۴]. وی سپس با دلایلی، صحت انتساب این کتاب به نویسنده را ثابت میکند و آنگاه از نسخه خطی کتاب و روش تحقیق آن سخن میگوید[۵].
محقق در پایان این مجموعه، مبحثی را تحت عنوان «استدراك و تعقيب» درباره دو کتاب «مناسک» و «قضاء» مطرح میکند[۶].
پانویس
منابع مقاله
مقدمه محقق و متن کتاب.