ابن کاس، علی بن محمد

علی بن محمد بن حسن نخعی کوفی، معروف به ابن کاس (درگذشته محرم ۳۲۴ق)، فقیه برجسته حنفی، قاضی و محدث عراقی در نیمه اول قرن چهارم هجری بود. او از نوادگان «اشتر نخعی» (از یاران خاص امام علی) به شمار می‌رفت. ابن کاس قضاوت شهرهای دمشق و رمله را بر عهده داشت و در فقه حنفی و علم فرائض (ارث) از پیشگامان روزگار خود بود. وی سرانجام در بغداد، بر اثر غرق شدن در «سماریه» (نوعی کشتی) در روز عاشورا جان باخت.

علی بن محمد نخعی کوفی (ابن کاس)
نام کامل	علی بن محمد بن حسن بن محمد بن عمر بن سعد بن مالک بن نخع
نام‌های دیگر	ابن کاس
لقب	ابوالقاسم
نسب	نخعی، کوفی
نام پدر	محمد بن حسن
ولادت	نامشخص (پیش از ۲۷۰ق)
محل تولد	کوفه (عراق)
محل زندگی	کوفه، بغداد، دمشق، رمله
رحلت	محرم ۳۲۴ق (روز عاشورا)
مدفن	بغداد (غرق شده در دجله)
دین	اسلام
مذهب	حنفی
پیشه	فقیه، قاضی، محدث
منصب	قاضی دمشق، قاضی رمله
اطلاعات علمی
درجه علمی	از پیشگامان فقه حنفی در عصر خود
علایق پژوهشی	فقه حنفی، فرائض (ارث)، قرآن
اساتید	حسن بن علی بن عفان عامری ابراهیم بن عبدالله قصار ابراهیم بن اسحاق بن ابی عنبس حسن بن مِکرم بزاز احمد بن حازم بن ابی غرزه احمد بن یحیی اودی عبدالله بن روح مدائنی احمد بن اسماعیل حلبی
شاگردان	ابوسلیمان بن زبر ابوعلی بن شعیب دارقطنی ابن شاهین معافی بن زکریا جزیری طبرانی عبدالوهاب کلابی ابوبکر ربعی ابوعلی بن هارون
برخی آثار	کتاب یغض فیه من الشافعی

نام و نسب

نام کامل او علی بن محمد بن حسن بن محمد بن عمر بن سعد بن مالک بن یحیی بن عمرو بن یحیی بن حارث نخعی کوفی است. وی به «ابن کاس» معروف بود و از نوادگان «اشتر نخعی» (از یاران خاص امام علی) به شمار می‌رفت.

دارقطنی نسب او را چنین ذکر کرده است: «ابن کاس بن کُمَیل بن زیاد بن نهیک بن هَیثم بن سعد بن مالک بن نخع.»

ولادت

تاریخ دقیق ولادت او در منابع ذکر نشده است. او پیش از سال ۳۰۰ هجری از کوفه خارج شد، بنابراین احتمالاً در نیمه دوم قرن سوم هجری (حدود ۲۵۰-۲۷۰ق) در کوفه متولد شده است.

تحصیلات و اساتید

ابن کاس در کوفه و بغداد نزد استادان برجسته عصر خود به تحصیل پرداخت. از جمله اساتید او عبارتند از:

• حسن بن علی بن عفان عامری
• ابراهیم بن عبدالله قصار
• ابراهیم بن اسحاق بن ابی عنبس
• حسن بن مِکرم بزاز
• احمد بن حازم بن ابی غرزه
• احمد بن یحیی اودی
• عبدالله بن روح مدائنی
• احمد بن اسماعیل حلبی
• محمد بن حسین بن ابی حنین

ذهبی او را «امام در فقه، بزرگ‌قدر و از پیشگامان در علم ابوحنیفه و علم فرائض» توصیف کرده است.

شاگردان

راویان و شاگردان او عبارتند از:

• ابوسلیمان بن زبر
• ابوعلی بن شعیب
• ابوالحسن دارقطنی (امام بزرگ جرح و تعدیل)
• ابوحفص بن شاهین
• معافی بن زکریا جزیری
• سلیمان بن احمد طبرانی
• عبدالوهاب کلابی
• ابوبکر ربعی
• ابوعلی بن هارون
• ابوالعباس محمد و ابوبکر احمد (فرزندان موسی بن سمسار)

فعالیت‌ها

منصب قضا

ابن کاس قضاوت شهرهای مختلفی را بر عهده داشت. او ابتدا از کوفه خارج شد و پیش از سال ۳۰۰ هجری به شام رفت و در آنجا به ولایت‌هایی منصوب گردید. سپس به بغداد آمد و پس از مدتی قاضی رمله (فلسطین) شد.

ذهبی می‌نویسد: «او قضاوت شام و غیر آن را بر عهده داشت و در فقه امام بود و بزرگ‌قدر.»

ابن طولون نیز می‌گوید: «او قاضی دمشق و غیر آن بود و در فقه امام بود و بزرگ‌قدر.»

جایگاه علمی

ابن کاس از پیشگامان فقه حنفی در عصر خود بود. ابن عساکر به نقل از خطیب بغدادی می‌نویسد: «او ثقه، فاضل و عارف به فقه بر مذهب ابوحنیفه بود و قرآن می‌آموخت.»

وی همچنین در علم فرائض (ارث) و حساب آن تخصص داشت.

تألیف درباره شافعی

ابن کاس کتابی در نقد آراء شافعی نوشت. ذهبی می‌گوید: «او کتابی دارد که در آن از شافعی به بدی یاد کرده است.» این کتاب با ردیه «نصر مقدسی» (از علمای شافعی) روبه‌رو شد.

وفات

ابن کاس در روز عاشورا (دهم محرم) سال ۳۲۴ هجری قمری در بغداد، بر اثر غرق شدن در «سماریه» (نوعی کشتی بزرگ) درگذشت. ابن قانع نقل می‌کند که او غرق شد و سپس از آب بیرون آورده شد و در همان روز جان سپرد.

ابن طولون در کتاب «قضاة دمشق» می‌نویسد: «او غرق شد و از آب بیرون آورده شد در حالی که هنوز زنده بود، سپس درگذشت.»

خطیب بغدادی به نقل از ابن قانع می‌گوید: «ابوالقاسم بن کاس فقیه در روز عاشورا غرق شد و از همان روز درگذشت.»

ابن قطلوبغا نیز می‌نویسد: «غرق شد و از آب بیرون آورده شد، سپس مرد.»

آثار

از ابن کاس تنها یک کتاب با عنوان «الرد علی الشافعی» یا «کتاب یغض فیه من الشافعی» یاد شده است که در نقد آراء شافعی نوشته شده بود و نصر مقدسی بر آن ردیه نوشت.

منابع مقاله

• ابن عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق، بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۵ق، ج43
• ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، بیروت: دار الکتاب العربي، ۱۴۰۹ق، ج24
• صفدی، خلیل بن ایبک، الوافي بالوفيات، بیروت: دار النشر فرانز شتاينر، ۱۳۸۱ق، ج21
• ابن طولون، محمد بن علی، قضاة دمشق الثغر البسام في ذکر من ولي قضاء الشام، دمشق: المجمع العلمي العربي، ۱۹۵۶م، ج2
• ابن قطلوبغا، قاسم بن قطلوبغا، تاج التراجم، دمشق: دار القلم، ۱۴۱۳ق، ص213

وابسته‌ها

الخصال (ابن کاس)