علی بن حمزه

ابوالقاسم علی بن حمزه بصری تمیمی، ملقب به ابونعیم (حدود ۳۰۳ – ۳۷۵ق)، لغوی، ادیب، ناقد و راوی برجسته سده چهارم هجری بود. او از اعیان فضلا و عارفان به صحیح و سقیم لغت به شمار می‌رفت و به دلیل همراهی با متنبی و نشر اشعار او، به «راوية المتنبی» شهرت یافت. وی نخستین گردآورنده و شارح دیوان متنبی بود و با تألیف کتاب «التنبیهات علی اغلاط الرواة»، نقش مهمی در نقد و تصحیح متون کهن لغت ایفا کرد.

علی بن حمزه بصری
پرونده:NURعلی بن حمزه بصری.jpg
نام کامل	ابوالقاسم علی بن حمزه بصری تمیمی
نام‌های دیگر	ابونعیم
لقب	راویة المتنبی
نسب	بنی‌تمیم
نام پدر	حمزه
ولادت	حدود ۳۰۳ق (۹۱۵م)
محل تولد	بصره (عراق)
محل زندگی	بصره، بغداد، مصر، صقلیه (سیسیل)
رحلت	رمضان ۳۷۵ق (فوریه/مارس ۹۸۶م)
مدفن	پالرمو (بلرم)، صقلیه
طول عمر	حدود ۷۲ سال قمری
دین	اسلام
پیشه	لغوی، ادیب، ناقد، راوی، شارح شعر
اطلاعات علمی
درجه علمی	از اعیان اهل لغت و از أعلام أئمه ادب
علایق پژوهشی	لغت، نقد متون، روایت و شرح شعر، تصحیح اغلاط راویان
اساتید	ابوریاش ابراهیم بن ابی‌هاشم قیسی ابوروق هزانی احمد بن محمد بن بکر ابوبکر محمد بن حسن بن مقسم عطار ابوالطیب متنبی ابو احمد جلودی بصری ابو الفرج اصفهانی ابو محمد دعبلج سجستانی ابو احمد عبدالله بن احمد بن قتیبه
شاگردان	ابوالفتح عثمان بن جنی ابوالفتوح ثابت بن محمد اندلسی
برخی آثار	التنبیهات علی اغلاط الرواة دیوان ابی طالب (ع) شرح دیوان المتنبی الآباء و الامهات و البنون و البنات الدارات العشرات المناکحات کتاب نوادر فی النحو

نام و نسب

نام کامل او «ابوالقاسم علی بن حمزه بصری» است. در برخی منابع، کنیه «ابونعیم» نیز برای او ذکر شده است. او به قبیله بنی‌تمیم منسوب بوده و لقب «بصری» نشان‌دهنده انتساب او به شهر بصره است، هرچند پس از ترک عراق، این لقب بر او تثبیت شد.

ولادت

تاریخ دقیق ولادت او در منابع ذکر نشده است. محققان با توجه به هم‌دوره بودن با متنبی (متولد ۳۰۳ق) و حضور در مجلس ابوبکر خیاط نحوی (متوفای ۳۲۰ق)، زمان ولادت او را اوایل قرن چهارم هجری (حدود سال ۳۰۳ق یا اندکی پس از آن) تخمین زده‌اند. محل ولادت او به احتمال بسیار زیاد شهر بصره بوده است.

تحصیلات و اساتید

علی بن حمزه بصری در بصره و بغداد تحصیل کرد و نزد بزرگترین علمای لغت و ادب آن عصر زانو زد. او به دلیل حافظه قوی و دقت نظر، به مرتبه‌ای رفیع از فضل و معرفت رسید.

اساتید برجسته او عبارتند از:

• ابوریاش ابراهیم بن ابی‌هاشم قیسی (متوفای ۳۴۹ق): لغوی و ادیب بزرگ بصره که علی بن حمزه بیشترین روایت را از او دارد.
• ابوروق هزانی احمد بن محمد بن بکر (متوفای ۳۳۲ق): محدث و فقیه.
• ابوبکر محمد بن حسن بن مقسم عطار (متوفای ۳۵۴ق): قاری و نحوی کوفی.
• ابوالطیب متنبی (متوفای ۳۵۴ق): شاعر بزرگ که علی بن حمزه نه تنها شاگرد او بود، بلکه راوی و شارح دیوانش نیز شد.
• ابو احمد جلودی بصری (متوفای ۳۳۰ق)
• ابو الفرج اصفهانی (صاحب الاغانی)
• ابو محمد دعبلج سجستانی (راویه و محدث)
• ابو احمد عبدالله بن احمد بن قتیبه (نوه ابن قتیبه دینوری)

شاگردان

اگرچه بسیاری از علمای مغرب و اندلس از آثار و روایات او بهره بردند، اما نام تنها دو تن از شاگردان مستقیم او در منابع ثبت شده است:

• ابوالفتح عثمان بن جنی (متوفای ۳۹۲ق): از بزرگترین نحویان و لغویان تاریخ.
• ابوالفتوح ثابت بن محمد اندلسی (متوفای ۴۳۱ق): نحوی و ادیب اندلسی که دیوان متنبی را با سند متصل از علی بن حمزه روایت کرده و در اندلس منتشر ساخت.

فعالیت‌ها و سفرها

حیات علمی و اجتماعی او در چند مرحله قابل بررسی است:

در بصره و بغداد

او در بصره به تحصیل پرداخت و سپس به بغداد مهاجرت کرد. در بغداد به دلیل ثروت و جایگاه علمی، میزبان شاعر بزرگ، متنبی شد. متنبی حدود هفت تا هشت ماه در خانه او در «ربض حمید» بغداد اقامت گزید و علی بن حمزه هزینه‌های او را تقبل کرد (بیش از هزار دینار). او در این مدت دیوان متنبی را بر او خواند و در سفر او به ارّجان (نزد ابن عمید) همراهی‌اش کرد.

پس از قتل متنبی

پس از کشته شدن متنبی در سال ۳۵۴ق، علی بن حمزه بغداد را ترک کرد.

در مصر و آفریقا

او به مصر رفت و در آنجا به تدریس و تألیف پرداخت. کتاب مشهور «التنبیهات» را در مصر تألیف کرد. سپس به آفریقا (تونس کنونی) سفر کرد.

در صقلیه (سیسیل)

سرانجام به جزیره صقلیه (پالرمو) مهاجرت کرد و تا پایان عمر در آنجا اقامت گزید. او در صقلیه به تدریس زبان عربی و علوم ادبی پرداخت و دیوان متنبی را که راوی اصلی آن بود، در مغرب و اندلس مشهور ساخت.

وفات

ابوالقاسم علی بن حمزه بصری در ماه رمضان سال ۳۷۵ هجری قمری (فوریه/مارس ۹۸۶ میلادی) در شهر پالرمو (بلرم) در جزیره صقلیه درگذشت. نماز میت او را «ابراهیم بن مالک»، قاضی صقلیه، در جامع شهر اقامه کرد و بر او پنج تکبیر گفت.

آثار

علی بن حمزه بصری آثار ارزشمندی در زمینه لغت، ادب و شعر تألیف کرد. شهرت او بیشتر به دلیل کتاب «التنبیهات علی اغلاط الرواة» و نقش او در گردآوری و شرح دیوان متنبی است.

کتاب‌های نقد و تنبیه

مشهورترین اثر او «التنبیهات علی اغلاط الرواة» است که در آن به نقد و بررسی اغلاط لغویون پیش از خود پرداخته است. این کتاب شامل تنبیهات متعددی بر کتب زیر است:

• تنبیهات بر «کامل» مبرد
• تنبیهات بر «اختیار فصیح الکلام» ثعلب
• تنبیهات بر «غریب مصنف» ابوعبید
• تنبیهات بر «اصلاح المنطق» ابن سکیت
• تنبیهات بر «المقصور و الممدود» ابن ولاد
• تنبیهات بر نوادر ابوزیاد کلابی و ابوعمر شیبانی
• تنبیهات بر کتاب «النبات» ابوحنیفه دینوری
• رد بر «حیوان» جاحظ
• ردود بر اصمعی، ابن اعرابی و ابن درید

سایر تألیفات

• دیوان ابوطالب (ع): گردآوری و روایت اشعار ابوطالب
• شرح دیوان متنبی: او نخستین شارح دیوان متنبی است
• الآباء و الامهات و البنون و البنات: کتابی در واژه‌شناسی
• الدارات: کتابی در مورد مکان‌ها
• العشرات: گردآوری کلماتی که ده معنی دارند
• المناکحات
• کتاب نوادر فی النحو

منابع مقاله

• علی بن حمزه بصری، «بقیة التنبیهات علی اغلاط الرواة»، بغداد: دار الشؤون الثقافیة العامة، ۱۳۷۰ش
• ابوهفان مهزمی، عبدالله بن احمد، «دیوان أبي طالب بن عبد المطلب»، بیروت: دار و مکتبة الهلال، ۲۰۰۳م
• زرکلی، خیرالدین، «الأعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین»، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م، ج4
• یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، «معجم الأدباء»، ترجمه عبدالمحمد آیتی، تهران: انتشارات سروش، ۱۳۸۱ش، ج2
• صفدی، خلیل بن ایبک، «الوافي بالوفيات»، بیروت: دار النشر فرانز شتاينر، ۱۳۸۱ق، ج21
• سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر، «بغیة الوعاة في طبقات اللغويين و النحاة»، بیروت: المکتبة العصریة، ج2
• عبدالحمید، صائب، «معجم مؤرخي الشیعة»، قم: مؤسسة دائرة معارف الفقه الاسلامي، ۱۳۸۳ش، ج1
• ذهبی، محمد بن احمد، «تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام»، بیروت: دار الکتاب العربي، ۱۴۰۹ق، ج26
• گروهی از پژوهشگران، «فرهنگ‌نامه مؤلفان اسلامی»، قم: پژوهشگاه فرهنگ و معارف اسلامی، ۱۳۹۷ش، ج2