بوسه، هریبرت

هربرت بوسه
نام کامل	هربرت بوسه
نام‌های دیگر	Heribert Busse
ولادت	۲۶ آوریل ۱۹۲۶
محل تولد	دودرشتات، آلمان، آلمان
محل زندگی	کیل، آلمان
رحلت	۴ مارس ۲۰۲۴
پیشه	اسلام‌شناس، استاد دانشگاه
منصب	رئیس انستیتوی شرق‌شناسی دانشگاه کیل، رئیس دانشکده فلسفه دانشگاه کیل (۱۹۸۱-۱۹۸۳)
اطلاعات علمی
درجه علمی	دکتری (۱۹۵۶)، استادی (۱۹۶۵)
دانشگاه	دانشگاه هامبورگ، دانشگاه کیل
علایق پژوهشی	تاریخ اسلام، دیوان‌سالاری اسلامی، روابط اسلام با یهودیت و مسیحیت، اورشلیم در اسلام
برخی آثار	Untersuchungen zum islamischen Kanzleiwesen (۱۹۵۹) Chalif und Großkönig (۱۹۶۹) Die theologischen Beziehungen des Islams zu Judentum und Christentum (۱۹۸۸) Jerusalemer Heiligtumstraditionen in altkirchlicher und frühislamischer Zeit (۱۹۸۷) Islamische Erzählungen von Propheten und Gottesmännern (ترجمه ۲۰۰۶) پژوهشی در تشکیلات دیوان اسلامی (ترجمه فارسی ۱۳۶۷)

هریبرت بوسه (به آلمانی: Heribert Busse) (۱۹۲۶ – ۲۰۲۴ م) اسلام‌شناس برجسته آلمانی و استاد دانشگاه کیل بود. او در زمینه‌های تاریخ اسلام، به ویژه دوره آل‌بویه، دیوان‌سالاری اسلامی در ایران عصر صفوی و روابط اسلام با یهودیت و مسیحیت پژوهش‌های ارزشمندی انجام داد. تسلط او به زبان‌های فارسی و عربی کلاسیک، او را قادر ساخت تا متون مهم تاریخی را تصحیح و ترجمه کند. از مهم‌ترین آثار او می‌توان به «پژوهشی در تشکیلات دیوان اسلامی»، «خلافت و شاهنشاه: آل‌بویه در عراق» و «روابط کلامی اسلام با یهودیت و مسیحیت» اشاره کرد.

ولادت و تحصیلات

هریبرت بوسه در ۲۶ آوریل ۱۹۲۶ در شهر دودرشتات (نیدرزاکسن) آلمان متولد شد. وی تحصیلات ابتدایی خود را در زادگاهش به پایان رساند و سپس برای ادامه تحصیل به شهرهای ماینتس، لندن و هامبورگ رفت. او در سال ۱۹۵۶ میلادی رساله دکترای خود را با عنوان «پژوهشی در تشکیلات دیوان اسلامی» (بر اساس اسناد دوران آق‌قویونلو، قراقویونلو و صفوی) در دانشگاه هامبورگ به پایان رساند. رساله پروفسوری (هابیلیتاسیون) او نیز در سال ۱۹۶۵ با موضوع «آل‌بویه در عراق» (Die Buyiden im Iraq) به پایان رسید و وی موفق به دریافت درجه استادی در رشته اسلام‌شناسی شد.

فعالیت‌های علمی و پژوهشی

تدریس و سمت‌های دانشگاهی

بوسه پس از فراغت از تحصیل، فعالیت علمی خود را به عنوان همکار علمی در انستیتوی اسلام‌شناسی دانشگاه هامبورگ آغاز کرد (۱۹۶۳-۱۹۶۵). در سال‌های ۱۹۶۴-۱۹۶۵ به عنوان پژوهشگر در انستیتوی شرق‌شناسی بیروت مشغول به کار شد. او سپس از سال ۱۹۶۵ تا ۱۹۶۷ به عنوان استاد شرق‌شناسی در دانشگاه هامبورگ تدریس کرد. در سال‌های ۱۹۷۰-۱۹۷۱ به عنوان استاد مدعو در دانشگاه بوردو (فرانسه) به فعالیت پرداخت. از سال ۱۹۷۱ تا ۱۹۷۳ استاد گروه شرق‌شناسی دانشگاه بوخوم آلمان بود. سرانجام از سال ۱۹۷۳ به عنوان استاد و رئیس انستیتوی شرق‌شناسی دانشگاه کیل (CAU) منصوب شد و تا زمان بازنشستگی در سال ۱۹۹۱ در این سمت باقی ماند. وی همچنین در سال‌های ۱۹۸۱-۱۹۸۳ ریاست دانشکده فلسفه دانشگاه کیل و از ۱۹۸۳-۱۹۸۵ معاونت آن دانشکده را بر عهده داشت. بوسه در سال ۱۹۷۶ به عنوان استاد مدعو در دانشگاه اورشلیم (بیت‌المقدس) حضور یافت و در سال ۱۹۷۹ به عنوان عضو وابسته در مؤسسه مطالعات پیشرفته اسرائیل (Israel Institute for Advanced Studies) فعالیت کرد.

زمینه‌های پژوهشی

پژوهش‌های بوسه عمدتاً بر چند محور متمرکز بود: تاریخ اوایل اسلام و دیپلماتیک اسلامی (اسناد و فرامین)، تاریخ سیاسی آل‌بویه، روابط ادیان (اسلام با مسیحیت و یهودیت) با تأکید بر وجوه مشترک، و بررسی جایگاه اورشلیم در اسلام و روابط آن با اماکن مقدس مسیحی. تسلط کامل او به زبان‌های فارسی و عربی، به ویژه فارسی کلاسیک، او را در زمره معدود خاورشناسانی قرار داد که مستقیماً به منابع اولیه دسترسی داشتند. حاصل این تسلط، ترجمه بخش اول کتاب «فارس‌نامه ناصری» اثر حسن فسایی به انگلیسی (History of Persia under Qājār Rule) و نیز تصحیح و ترجمه سفرنامه عبدالغنی نابلسی در لبنان بود. در سال‌های پایانی عمر، بوسه به ترجمه کتاب قصص الانبیاء ثعلبی (Islamische Erzählungen von Propheten und Gottesmännern) پرداخت که در سال ۲۰۰۶ منتشر شد.

آثار

از هربرت بوسه آثار متعددی به زبان‌های آلمانی، انگلیسی و نیز ترجمه فارسی به جای مانده است. مهم‌ترین کتاب‌های او عبارتند از:

1. پژوهشی در تشکیلات دیوان اسلامی – Untersuchungen zum islamischen Kanzleiwesen (قاهره، ۱۹۵۹)؛ ترجمه فارسی توسط غلامرضا ورهرام (تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۷ش)
2. خلافت و شاهنشاه: آل‌بویه در عراق – Chalif und Großkönig: Die Buyiden im Iraq (بیروت، ۱۹۶۹؛ چاپ مجدد ۲۰۰۴)
3. سفر عبدالغنی نابلسی در لبنان – Die Reise des ʿAbd al-Ġanī an-Nābulusī durch den Libanon (وینسبادن، ۱۹۷۱)
4. تاریخ ایران در عصر قاجار – History of Persia under Qājār Rule (ترجمه از فارسی: فارس‌نامه ناصری، نیویورک، ۱۹۷۲)
5. ایران در عهد آل‌بویه – “Iran under the Buyids” در Cambridge History of Iran, vol. 4 (۱۹۷۵)
6. سنت‌های حرم‌های اورشلیم در دوران کلیسای کهن و اسلام نخستین – Jerusalemer Heiligtumstraditionen in altkirchlicher und frühislamischer Zeit (با همکاری گئورگ کرچمار، وینسبادن، ۱۹۸۷)
7. روابط کلامی اسلام با یهودیت و مسیحیت – Die theologischen Beziehungen des Islams zu Judentum und Christentum (دارمشتات، ۱۹۸۸؛ چاپ دوم ۱۹۹۱؛ ترجمه انگلیسی: Islam, Judaism, and Christianity, ۱۹۹۷)
8. داستان‌های اسلامی از پیامبران و مردان خدا – Islamische Erzählungen von Propheten und Gottesmännern (ترجمه قصص الانبیاء ثعلبی، وینسبادن، ۲۰۰۶)

مقالات مهم

بوسه ده‌ها مقاله در دایرةالمعارف‌های معتبر مانند دائرةالمعارف قرآن (EQ) و نیز مجلات تخصصی همچون Der Islam, Jerusalem Studies in Arabic and Islam (JSAI), Zeitschrift des Deutschen Palästina-Vereins (ZDPV) منتشر کرده است. از جمله مقالات او در دائرةالمعارف قرآن می‌توان به مدخل‌های «یونس» (Jonah)، «قابیل و هابیل» (Cain and Abel) و «ذوالکفل» (Dhū l-Kifl) اشاره کرد.

وفات

هربرت بوسه سرانجام در ۴ مارس ۲۰۲۴ در سن ۹۷ سالگی در شهر کیل آلمان درگذشت. دانشگاه کیل در بزرگداشت او، وی را آخرین نماینده بزرگ اسلام‌شناسی دین‌شناسانه (religionskundliche Islamwissenschaft) در این دانشگاه معرفی کرد.

منابع مقاله

• بوسه، هریبرت، پژوهش در تشکیلات دیوان اسلامی، ترجمه غلامرضا ورهرام، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۷ش، پیشگفتار مترجم.
• دانشگاه کیل: In memoriam Prof. Dr. Heribert Busse (1926-2024) (نوشته کلاوس گرئون بویکرز)
• Islam-Akademie: کتابشناسی هربرت بوسه
• سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران: معرفی کتاب «پژوهشی در تشکیلات دیوان اسلامی»
• Index Theologicus: Die arabischen Inschriften im und am Felsendom in Jerusalem
• رضایی هفتادر، حسن؛ عمولر، وحید، «نقد پژوهش هریبرت بوسه درباره یونس»، قرآن‌پژوهی خاورشناسان، شماره ۱۹، پاییز و زمستان ۱۳۹۴، ص۴۶-۶۱

وابسته‌ها

• پژوهشی در تشکیلات دیوان اسلامی
• أسس الحوار في «القرآن الکریم»
• التحفة النابلسية في الرحلة الطرابلسية