سبزواری، اسماعیل

ملا اسماعیل سبزواری (حدود ۱۲۱۲ - ۱۳۱۲ ق)، معروف به حاج ملا اسماعیل واعظ سبزواری، محدث، واعظ و استاد فلسفه در دوره قاجار بود. او از شاگردان حاج ملاهادی سبزواری، فیلسوف نامدار قرن سیزدهم، به شمار می‌رفت و پس از استادش از معدود کسانی بود که توانایی تدریس اسفار اربعه را داشت. وی مدت سه سال در حوزه علمیه نجف به تحصیل فقه و اصول پرداخت و پس از بازگشت به ایران به وعظ و تألیف روی آورد. اقامت طولانی او در تهران با دوره‌ای تبعید به تبریز همراه بود که ناشی از اختلاف با ملاعلی کنی (مجتهد نافذ تهران) گزارش شده است. ملا اسماعیل سبزواری آثار متعددی در موضوعات مختلف تألیف کرد که مهمترین آنها «بدایع الاخبار» (۳۵۶ مجلس) و «جامع النورین فی احوال الانسان» است. او در حدود سن ۱۰۰ سالگی در تهران درگذشت و در حرم حضرت عبدالعظیم حسنی (ع) در شهر ری به خاک سپرده شد.

ملا اسماعیل سبزواری
نام کامل	اسماعیل بن محمدجعفر سبزواری (یا علی‌اصغر دولت‌آبادی)
نام‌های دیگر	حاج ملا اسماعیل واعظ سبزواری
نام پدر	محمدجعفر (یا علی‌اصغر دولت‌آبادی)
ولادت	حدود ۱۲۱۲ هجری قمری (در برخی منابع ۱۲۱۱ قمری)
محل تولد	سبزوار، ایران، ایران
محل زندگی	سبزوار، تهران، تبریز
رحلت	۱۴ جمادی‌الاولی ۱۳۱۲ هجری قمری
مدفن	حرم حضرت عبدالعظیم حسنی (ع)، شهر ری
طول عمر	حدود ۱۰۰ سال
دین	اسلام
مذهب	شیعه اثنی‌عشری
پیشه	محدث، واعظ، استاد فلسفه
اطلاعات علمی
دانشگاه	حوزه علمیه سبزوار، حوزه علمیه نجف
اساتید	حاج ملاهادی سبزواری سید ابراهیم قزوینی (صاحب ضوابط الاصول)
برخی آثار	بدایع الاخبار (۳۵۶ مجلس وعظ) جامع النورین فی احوال الانسان مجمع النورین تنبیه المغترین فی احوال ابلیس اللعین کتاب الملائکه کتاب الطیور کتاب الشیطان کتاب الجنة و النار

ولادت

ملا اسماعیل سبزواری در حدود سال ۱۲۱۲ هجری قمری (برخی منابع ۱۲۱۱ قمری) در شهر سبزوار متولد شد. پدرش حاج علی‌اصغر دولت‌آبادی (یا به نقلی محمدجعفر) نام داشت.

تحصیلات

او تحصیلات مقدماتی را در زادگاهش سبزوار به پایان رساند. پس از آن، به تحصیل حکمت الهی و فلسفه نزد حاج ملاهادی سبزواری، فیلسوف نامدار قرن سیزدهم، پرداخت. گفته شده است که پس از درگذشت استادش، او تنها کسی بود که توانایی تدریس اسفار اربعه را داشت.

ملا اسماعیل برای تکمیل تحصیلات علوم دینی به حوزه علمیه نجف رفت و مدت سه سال در آنجا به تحصیل فقه و اصول نزد سید ابراهیم قزوینی (صاحب کتاب «ضوابط الاصول» و متوفای ۱۲۹۳ قمری) پرداخت و به درجه اجتهاد نائل آمد.

فعالیت‌ها

وعظ و خطابه

ملا اسماعیل سبزواری از واعظان مشهور عصر قاجار به شمار می‌رفت. او در وعظ مهارت داشت و مجالس او با استقبال مردم مواجه می‌شد. وی در وعظ‌های خود گاه به انتقاد از رفتار روحانیانی که بر خلاف موازین شرعی عمل می‌کردند، می‌پرداخت.

تدریس فلسفه

او از جمله کسانی بود که پس از درگذشت حاج ملاهادی سبزواری، به تدریس اسفار اربعه (کتاب مهم فلسفی ملاصدرا) پرداخت.

تألیف

وی آثار متعددی در موضوعات مختلف (از جمله وعظ، انسان‌شناسی، فرشتگان، شیطان، پرندگان، بهشت و دوزخ) تألیف کرد. بخشی از این آثار به صورت مجموعه‌های چندجلدی منتشر شده است.

سفرها

او سفرهایی به مکه، عراق و شهرهایی از جمله فارس، کرمانشاه، اصفهان و آذربایجان داشت.

تبعید به تبریز

بر اساس گزارش‌ها، میان ملا اسماعیل سبزواری و ملاعلی کنی (از مجتهدان نافذ تهران) اختلافاتی پدید آمد. گفته شده که در یکی از مجالس وعظ ملا اسماعیل، هنگامی که ملاعلی کنی وارد شد، مردم به احترام او برخاستند و مجلس موعظه برای مدتی متوقف شد. این موضوع ملا اسماعیل را آزرده خاطر کرد و در ادامه وعظ خود، ابیاتی از حافظ خواند که به مذاق ملاعلی کنی خوش نیامد. چندی بعد، ملاعلی کنی از ناصرالدین شاه خواستار تبعید ملا اسماعیل شد و شاه نیز با درخواست او موافقت کرد. ملا اسماعیل سال‌ها در تبریز اقامت داشت. او پس از درگذشت ملاعلی کنی در سال ۱۳۰۶ هجری قمری به تهران بازگشت و وعظ و خطابه خود را از سر گرفت.

وفات

ملا اسماعیل سبزواری در ۱۴ جمادی‌الاولی سال ۱۳۱۲ هجری قمری در تهران درگذشت. اعتمادالسلطنه در یادداشت‌های روزانه خود، سن او را در آن زمان حدود نود سال ذکر کرده است، اما برخی منابع دیگر سن او را حدود ۱۰۰ سال گزارش داده‌اند. پیکر او در حرم حضرت عبدالعظیم حسنی (ع) در شهر ری به خاک سپرده شد.

آثار

از ملا اسماعیل سبزواری آثار متعددی بر جای مانده که برخی از آنها به شرح زیر است:

• بدایع الاخبار (در مواعظ فارسی) – مشتمل بر ۳۵۶ مجلس به عدد روزهای سال. برخی منابع آن را «بدایع الاخبار و غرایب الآثار» نیز نامیده‌اند.
• جامع النورین فی احوال الانسان – در موضوع انسان‌شناسی.
• مجمع النورین – در موضوع بهائم (حیوانات).
• تنبیه المغترین فی احوال ابلیس اللعین – در شرح حال شیطان.
• الانسان – رساله‌ای مستقل در احوال انسان.
• کتاب الملائکه – در مورد فرشتگان.
• کتاب الطیور – در مورد پرندگان.
• کتاب الشیطان – در مورد شیطان (برخی آن را همان تنبیه المغترین دانسته‌اند).
• کتاب الجنة و النار – در مورد بهشت و دوزخ.
• عدد السنة – مشتمل بر ۱۶۰ مجلس وعظ و خطابه به زبان عربی (در برخی منابع منتشر شده است).

منابع مقاله

• خبرگزاری ایمنا: 14 جمادی‌الاولی 1312؛ رحلت ملااسماعیل سبزواری؛ واعظ شهیر قرن 13
• todaytime: رحلت حاج ملااسماعیل سبزواری محدث و واعظ شهیر در تهران
• مهدی بامداد، شرح حال رجال ایران/حاج اسمعیل واعظ سبزواری (به نقل از منابع خطی و چاپی)
• امین، محسن، أعیان الشیعة، بیروت: دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م.
• مدرس، محمد علی، ریحانة الأدب، قم: مؤسسه امام صادق علیه‌السلام، ۱۳۹۵ش.
• آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت نامه، تهران: دانشگاه تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ، ۱۳۷۷ش.

وابسته‌ها

• ید و منبر
• ملائکه
• عدد السنة (دارای یکصد و شصت مجلس در وعظ و خطابه)
• مجمع النورین