قشاشی، احمد بن محمد
| احمد بن محمد دجانی انصاری | |
|---|---|
 | |
| نام کامل | احمد بن محمد بن یونس بن احمد الدجانی |
| نامهای دیگر | صفیالدین قشاشی، قشاشى، صفی الدین الدجانی |
| لقب | صفیالدین، قشاشی، بدری، حسینی، انصاری |
| نسب | حسینی (از نسل امام حسین علیهالسلام)؛ انصاری (سبط انصار از طرف مادر) |
| نام پدر | محمد بن یونس (ملقب به عبدالنبی) |
| ولادت | ۹۹۱ قمری (۱۵۸۳ میلادی) |
| محل تولد | مدینه منوره، حجاز، عثمانی (حجاز) |
| محل زندگی | مدینه منوره، مکه، یمن، قدس |
| رحلت | آخر سال ۱۰۷۱ قمری (۱۹ ذیالحجه ۱۰۷۱ به نقلی) |
| مدفن | بقیع، شرقی قبه حلیمه سعدیه |
| همسر | دختر شیخ احمد شناوی |
| خویشاوندان | یونس بن احمد الدجانی (جد بزرگ) |
| دین | اسلام |
| مذهب | مالکی (سپس شافعی) |
| پیشه | متصوف، فقیه، محدث، شاعر، مفسر، اصولی |
| منصب | مفتی در مذهب مالکی و شافعی، شیخ طریقت شاذلیه در مدینه |
| اطلاعات علمی | |
| درجه علمی | قطبالاولیاء، ختم ولایت در زمان خود |
| علایق پژوهشی | تصوف، فقه، حدیث، تفسیر، اصول، وحدت وجود |
| اساتید |
|
| شاگردان |
|
| برخی آثار |
|
احمد بن محمد بن یونس بن احمد دجانی انصاری مدنی (۹۹۱ - ۱۰۷۱ قمری)، معروف به صفیالدین قشاشی (یا قشاشى) و دجانی، از عارفان، فقیهان، محدثان و شاعران بزرگ جهان اسلام در سده یازدهم هجری بود. وی در مدینه منوره متولد شد، از نوادگان امام حسین(ع) و از طرف مادر سبط انصار بود. او در مذهب مالکی رشد کرد، سپس به مذهب شافعی گروید و مفتی هر دو مذهب در مدینه شد. قشاشی از برجستهترین مشایخ طریقت شاذلیه در حجاز به شمار میرفت و به گفته منابع به مقام «ختم ولایت» (قطبالاولیاء در زمان خود) نائل آمد. مهمترین اثر او «السمط المجید فی تلقین الذکر لأهل التوحید» و «شرح الحکم العطائیة» است. وی در بقیع به خاک سپرده شد.
ولادت و نسب
احمد بن محمد بن یونس بن احمد الدجانی در سال ۹۹۱ هجری قمری (۱۵۸۳ میلادی) در شهر مدینه منوره متولد شد.[۱][۲] نسب وی از سوی پدر به امام حسین بن علی (ع) و از سوی مادر به انصار مدینه میرسید، از این رو خود را «سبط الانصار» نیز مینامید.[۳][۴] جد بزرگ او «یونس بن احمد الدجانی» از اهالی روستای «دجانیه» (نزدیک بیتالمقدس) به مدینه مهاجرت کرد و به شغل فروش «قشاشه» (سقط متاع) پرداخت، از این رو خاندان به «قشاشی» شهرت یافتند.[۱][۵]
خود احمد بن محمد در ابتدا کنیه «شهابالدین» داشت اما دوست نداشت این لقب بر او اطلاق شود، زیرا میگفت: «نام من احمد است که شریفترین نامهاست، چگونه مرا به شهاب (عذاب و سنگباران) ملقب کنید؟» از این رو به «صفیالدین» معروف شد.[۳][۶]
تحصیلات و سفرهای علمی
احمد دجانی مقدمات فقه را بر مذهب مالکی از پدرش و از شیخ محمد بن عیسی تلمسانی (از بزرگان مدینه) آموخت.[۴][۳] در سال ۱۰۱۱ قمری همراه پدرش به یمن سفر کرد و از مشایخ آن دیار مانند شیخ امینالدین مراوحی، شیخ محمد غریب، شیخ احمد سطیحه زلیعی، شیخ علی مطیر و شیخ علی بقع بهره برد.[۴][۳]
پس از مدتی اقامت در یمن، به سبب واردی روحانی (وارد مفزع) عازم مکه شد و در آنجا با شیخ ابوالغیث شجر و شیخ سلطان مجذوب همنشین شد.[۴] سپس به مدینه بازگشت و با علمایی چون شیخ احمد بن فضل بن عبدالنافع، شیخ عمر بن قطب بدرالدین عدلی و شیخ شهابالدین ملکانی صحبت داشت.[۴]
ملاقات با شیخ شناوی و خلافت
بعدها ملازم شیخ بزرگ «احمد بن علی بن عبدالقدوس شناوی مصری» (معروف به ابوالمواهب) گردید، که از عرفای نامدار مقیم مدینه بود. شناوی به او خوش آمد گفت و مذهب مالکی او را به شافعی تبدیل کرد.[۴][۷] قشاشی به مدت طولانی نزد او تلمذ کرد تا آنکه شناوی او را خرقه پوشانید، دختر خود را به عقد وی درآورد و بعد از خود خلیفه و جانشینش ساخت.[۴][۷]
به گفته منابع، او در طریقت از حدود یکصد شیخ اجازه و خرقه دریافت کرد.[۴][۸]
ویژگیهای علمی و معنوی
مقام علمی
قشاشی در فقه، حدیث، تفسیر، اصول و کلام تبحر داشت. او در مذهب مالکی متبحر بود، سپس به مذهب شافعی گرایید و به هر دو مذهب فتوا میداد.[۱] به گفته عبدالله بن محمد عیاشی (صاحب رحله عیاشیه)، قشاشی «به درجهای از تحقیق در فن تصوف رسید که کسی بدان نرسیده بود» و در علوم اسامی و حروف و اوقاف و طبایع دست داشت.[۹]
کرامات و مناقب
از جمله کرامات مشهور او این است که قرآن مجید را به طور کامل در خواب بر پیامبر اسلام (ص) تلاوت کرد و نیز «مقدمه عشماویه» (متنی فقهی) را در خواب نزد آن حضرت خواند.[۷] همچنین شیخ عیسی مغربی گفته است: «از نزد قشاشی بیرون نمیآمدم مگر اینکه دنیا در چشمم خوارتر از هر خوار و نفسم ذلیلتر از هر ذلیل میشد.»[۳]
ختم ولایت
صفیالدین قشاشی از کسانی است که در حاشیه یکی از کتب خود نوشته است: «مقام ختم ولایت، مقامی روحانی است که در هر زمانی یک فرد بدان نائل میشود و خود من در زمان خود به این مقام دست یافتهام.»[۱۰] برخی از معاصرانش مانند شیخ ایوب صالحی دمشقی در نامهای به او نوشت: «هر وقتی را صمدی است و تو صمد این زمانی.» و او پاسخ داد: «خدا را سپاس بر این.»[۷]
منش و روش زندگی
با وجود مقام والای علمی و نسب شریف، قشاشی به فروش «قشاشه» (اجناس کهنه و سقط متاع) در بازار مدینه اشتغال داشت تا خود را از مردم پنهان کند و به زهد و تواضع شهرت یافت.[۱][۱۱] او همواره میگفت: «نسب تقوا برتر از نسب نسبی است.»[۳]
وی در عبادت بسیار کوشا بود، روزه میگرفت و نماز شب میگزارد.[۴]
شاگردان و تأثیرگذاری
مهمترین شاگرد و جانشین معنوی او «ابراهیم بن حسن کورانی شهرانی» (متوفی ۱۱۰۳ ق) بود که بعدها از مشایخ بزرگ کردستان و حجاز گردید.[۴] دیگر شاگردان نامدار وی عبارتند از:[۵][۸]
- سید عبدالله بن علوی حداد (قطب یمن)
- احمد بن عبدالله باعنتر
- شیخ عیسی مغربی جعفری
- شیخ مهنا بن عوض مزروع
- محمد بن عبدالرسول برزنجی (از علما و صوفیان مدینه)
- ابوبکر بن حسین عیدروس
از طریق شاگردان او، طریقت شاذلیه در اندونزی، هند، آفریقا و حجاز گسترش یافت.[۱۰]
وفات و مدفن
صفیالدین احمد بن محمد دجانی قشاشی در آخر سال ۱۰۷۱ هجری قمری (به نقلی ۱۹ ذیالحجه ۱۰۷۱) در مدینه منوره درگذشت.[۲][۸] پیکر او در قبرستان بقیع، در شرق قبه «حلیمه سعدیه» (دایه پیامبر) به خاک سپرده شد.[۴][۱] آرامگاه او مدتها زیارتگاه صوفیان و زائران بود.
آثار و تألیفات
قشاشی حدود هفتاد تصنیف دارد، بیشتر در تصوف، فقه و حدیث.[۱][۱۲] از جمله مهمترین آنها:[۱][۲][۱۳]
- السمط المجید فی تلقین الذکر لأهل التوحید (در اسانید و اذکار طریقت) – به چاپ رسیده در حیدرآباد دکن (۱۳۲۷ ق)
- شرح الحکم العطائیة (شرح بر حکم ابن عطاءالله اسکندری) – نسخهای در کتابخانه عربی دمشق
- حاشیة علی المواهب اللدنیة (بر شرح زرقانی بر مواهب قسطلانی)
- حاشیة علی الإنسان الکامل (بر کتاب عبدالکریم جیلی)
- حاشیة علی الکمالات الإلهیة (برای جیلی)
- الدرة الثمینة فیما لزائر النبی (ص) إلی المدینة
- کلمة الجود فی القول بوحدة الوجود
- الکنز الأسمى فی الصلاة والسلام على الذات المکملة الحسنى
- شرح عقیدة ابن عفیف
- کتاب النصوص
- عقیدة منظومة (در نظم)
- بستان العارفین
- سؤال عما علیه هذه الأمة من اختلاف فی المذاهب (نسخه خطی در کتابخانه حسینی، تَریم)
- دیوان شعر (نمونههایی از اشعار او در خلاصة الأثر نقل شده است)
پانویس
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ ۱٫۴ ۱٫۵ ۱٫۶ زرکلی، خیرالدین، الأعلام، ج۱، ص۲۳۹
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ کحاله، عمر رضا، معجم المؤلفین، ج۲، ص۱۷۰
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ ۳٫۴ ۳٫۵ پایگاه هویة: قصص و روايات العائلة - القشاشي
- ↑ ۴٫۰۰ ۴٫۰۱ ۴٫۰۲ ۴٫۰۳ ۴٫۰۴ ۴٫۰۵ ۴٫۰۶ ۴٫۰۷ ۴٫۰۸ ۴٫۰۹ ۴٫۱۰ محبی، محمد امین بن فضل الله، خلاصة الأثر فی أعیان القرن الحادی عشر، بیروت: دار صادر، ج۱، ص۳۴۳
- ↑ ۵٫۰ ۵٫۱ پایگاه تراجم: أحمد صفي الدين الدجاني (القشاشي)
- ↑ الموسوعة الفلسطينية: أحمد بن محمد بن يونس الدجاني
- ↑ ۷٫۰ ۷٫۱ ۷٫۲ ۷٫۳ حضیکی، محمد بن احمد، طبقات الحضیکی، ج۱، ص۵۴
- ↑ ۸٫۰ ۸٫۱ ۸٫۲ سرکیس، یوسف الیان، معجم المطبوعات العربیة و المعربة، ج۲، ص۱۵۱۳
- ↑ قادری، محمد بن طیب، الإکلیل و التاج فی تذییل کفایة المحتاج، رباط: الجمعیة المغربیة للتألیف و الترجمة و النشر، ص۵۷۲-۵۷۳
- ↑ ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ پایگاه دجانی فوروم: الشريف الشيخ احمد بن محمد بن يونس الدجاني
- ↑ قمی، عباس، الکنی و الألقاب، ج۳، ص۶۵
- ↑ بامطرف، محمد عبدالقادر، الجامع، ج۱، ص۱۴۲
- ↑ بغدادی، اسماعیل، هدیة العارفین، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۹۵۱م، ج۱، ص۱۶۱
منابع مقاله
- زرکلی، خیرالدین، الأعلام، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م، ج۱، ص۲۳۹
- کحاله، عمر رضا، معجم المؤلفین، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۹۵۷م، ج۲، ص۱۷۰
- محبی، محمد امین بن فضل الله، خلاصة الأثر فی أعیان القرن الحادی عشر، بیروت: دار صادر، ج۱، ص۳۴۳
- سرکیس، یوسف الیان، معجم المطبوعات العربیة و المعربة، قم: کتابخانه عمومی مرعشی نجفی، ۱۳۶۸ش، ج۲، ص۱۵۱۳
- بغدادی، اسماعیل، هدیة العارفین، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۹۵۱م، ج۱، ص۱۶۱
- بامطرف، محمد عبدالقادر، الجامع: جامع شمل أعلام المهاجرین المنتسبین الی الیمن، بغداد: دار الرشید للنشر، ج۱، ص۱۴۲
- حضیکی، محمد بن احمد، طبقات الحضیکی، دار البیضاء: مطبعة النجاح الجدیدة، ۲۰۰۶م، ج۱، ص۵۴
- قمی، عباس، الکنی و الألقاب، تهران: مکتبة الصدر، ۱۳۶۸ش، ج۳، ص۶۵
- قمی، عباس، مشاهیر دانشمندان اسلام: ترجمه الکنی و الالقاب، تهران: کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۵۰ش، ج۴، ص۷۳
- قادری، محمد بن طیب، الإکلیل و التاج فی تذییل کفایة المحتاج، رباط: الجمعیة المغربیة للتألیف و الترجمة و النشر، ص۵۷۲-۵۷۳
- پایگاه هویة: قصص و روايات العائلة - أحمد بن محمد بن يونس الدجاني القشاشي
- پایگاه تراجم: أحمد صفي الدين الدجاني (القشاشي)
- پایگاه الصوفی: الشيخ الدجاني القشاشي
- الموسوعة الفلسطينية: أحمد بن محمد بن يونس الدجاني
- پایگاه دجانی فوروم: الشريف الشيخ احمد بن محمد بن يونس الدجاني