ابوعلی دقاق، حسن ‌بن محمد

ابوعلی دقاق نیشابوری
نام کامل	حسن بن علی بن محمد بن اسحاق بن عبدالرحیم بن احمد
نام‌های دیگر	ابوعلی دقاق، شیخ ابوعلی دقاق، استاد ابوعلی
لقب	شیخ الصوفیه، شهید (در اصطلاح صوفیه خراسان)، نوحه‌گر صوفیان
نام پدر	علی بن محمد
ولادت	نامشخص (احتمالاً دهه ۳۴۰-۳۵۰ ق)
محل تولد	نیشابور (یا روستایی در اطراف آن)، ایران (خراسان بزرگ)
محل زندگی	نیشابور، مرو، نسا، حجاز
رحلت	ذی‌الحجه ۴۰۵ قمری (به قولی ۴۰۶ یا ۴۱۲ ق)
مدفن	نیشابور (مدرسه دقاقیه/قشیریه) یا نسا (ترکمنستان)
همسر	دختر ابوالحسن قطران
فرزندان	فاطمه (همسر قشیری)، احتمالاً پسر به نام اسماعیل
خویشاوندان	ابوالقاسم قشیری (داماد)، عبدالغافر فارسی (نوه دختری)
دین	اسلام
مذهب	سنی شافعی (اشعری)
پیشه	فقیه، اصولی، مفسر، واعظ، صوفی، شاعر
اطلاعات علمی
درجه علمی	استاد، شیخ‌الاسلام
علایق پژوهشی	فقه شافعی، اصول فقه، تفسیر، تصوف، حدیث
اساتید	ابوالقاسم نصرآبادی (در تصوف) خضری (ابوعبدالله محمد بن احمد مروزی) ابوبکر قفال مروزی (صغیر) ابوعمرو بن حمدان ابوهیثم کشمیهنی ابوعلی شبّویی
شاگردان	ابوالقاسم قشیری (داماد) فاطمه دقاق (دختر) ابوصالح مؤذن ابوالحسن بوشنجی ابوبکر صیرفی ابوسعید ابوالخیر (به صورت دیدار)
برخی آثار	تأویل بعضی از آیات قرآنیه کتاب الضحایا مواعظ (۳۶۰ مجلس) زهد خلافت

ابوعلی حسن بن علی بن محمد دقاق نیشابوری (درگذشتهٔ ذیحجه ۴۰۵ قمری)، معروف به ابوعلی دقاق، از عارفان، فقیهان شافعی، مفسران، اصولیان و واعظان بزرگ خراسان در سدهٔ چهارم و آغاز سدهٔ پنجم هجری بود. او را «شیخ‌الاسلام»، «زبان وقت نیشابور» و «نوحه‌گر صوفیان» خوانده‌اند. ابوعلی دقاق، مرشد ابوالقاسم قشیری (صاحب الرسالة القشیریه) و پدر همسر او بود. سلسلهٔ تصوف او از طریق ابوالقاسم نصرآبادی به جنید بغدادی می‌رسید. وی مدرسهٔ معروف «دقاقیه» را در نیشابور بنا نهاد و خانقاه «سراوی» را در نسا ساخت. سخنان او در منابع صوفیه بسیار نقل شده و مناجات منسوب به وی نیز شهرت دارد.

ولادت و نسب

ابوعلی دقاق، حسن بن علی بن محمد بن اسحاق بن عبدالرحیم بن احمد، در نیشابور زاده شد. برخی منابع احتمال داده‌اند که اصالتاً اهل روستایی در اطراف نیشابور بوده و انتساب به نیشابور از باب توسع بوده است. تاریخ دقیق ولادت او دانسته نیست، اما با توجه به وفات در ۴۰۵ ق و نقل مجالس او در نیمه دوم سده چهارم، احتمالاً در دهه ۳۴۰-۳۵۰ ق متولد شده است. پدرش علی بن محمد بود و خاندان وی از ثروتمندان یا مشاهیر خراسان به شمار نمی‌رفتند. لقب «دقاق» (به معنای خرازی یا آردفروش) احتمالاً به صنعت یا شغل خانوادگی او اشاره دارد.

تحصیلات

ابوعلی دقاق تحصیلات مقدماتی خود را در نیشابور گذراند. در این شهر زبان عربی و دانش اصول فقه را فراگرفت و به سبب تبحر در نحو عربی، «ابوعلی نحوی» نیز خوانده می‌شد. سپس برای تکمیل دانش فقه به مرو سفر کرد، شهری که در آن روزگار مرکز فقیهان بزرگ شافعی بود.

در مرو، نزد ابوعبدالله محمد بن احمد مروزی ملقب به «خضری» (بزرگ و مقدم شافعیان مرو) و نیز ابوبکر قفال مروزی (صغیر، متوفی ۴۱۷ ق) فقه شافعی آموخت و بر آن تسلط یافت و به درجهٔ «اعاده» (تدریس در حضور استاد) نزد قفال نائل آمد. همچنین در مرو، حدیث را از ابوهیثم محمد بن مکی کشمیهنی (متوفی ۳۸۹ ق) و ابوعلی محمد بن عمر شبّویی (شب بویی) و ابوعمرو بن حمدان شنید.

پس از اتمام تحصیلات در مرو و تبحر در فقه، به حج سفر کرد و سپس به نیشابور بازگشت.

فعالیت‌ها

ورود به تصوف و مصاحبت با نصرآبادی

ابوعلی دقاق پس از فراگیری علوم ظاهری، به کار و سلوک عملی روی آورد و طریق تصوف را برگزید. او در نیشابور با ابوالقاسم ابراهیم بن محمد نصرآبادی (متوفی ۳۶۷ ق) که از مشایخ بزرگ صوفیه بود، مصاحبت یافت و مرید او شد. سلسلهٔ طریقت او از طریق نصرآبادی، شبلی، جنید به تابعین می‌رسید.

وعظ و خطابه

دقاق در زمان خود شهرت بسیار یافت و مجالس وعظ او مورد توجه همگان بود. او روزهای جمعه در مسجد «ابوبکر محمد بن یحیی بن سهل مُطَرِّز» (یکی از مراکز مهم شافعیان نیشابور) به سخنرانی می‌پرداخت و نیز در برخی خانقاه‌های نیشابور مجلس وعظ داشت. مهمترین ویژگی مجالس او، غیر از فصاحت و قدرت بیان، به کارگیری زبان فارسی در وعظ بود. به گفتهٔ خواجه عبدالله انصاری، «وی زبان وقت بود به نیشابور و زبانهٔ گویندگان مشایخ بود».

مدرسه دقاقیه

در سال ۳۹۱ قمری، مدرسه‌ای برای تدریس ابوعلی دقاق در محله «کَهَنْ دَر» (بخش قدیم نیشابور) بنا شد که ساخت آن در ۳۹۲ به پایان رسید. این مدرسه بعدها به «مدرسه قشیریه» شهرت یافت و محل دفن او نیز در آنجا بود.

خانقاه سراوی در نسا

ابوعلی دقاق در شهر نسا (در ترکمنستان امروزی) خانقاهی به نام «سراوی» بنا کرد و مدعی شد که بنای آن به اشاره پیامبر (ص) در خواب بوده است. در نزدیکی آن گورستانی پدید آمد که محل دفن مشایخ صوفیه شد.

ازدواج و خانواده

دقاق با دختر ابوالحسن قطران (از زاهدان خراسان) ازدواج کرد. در حدود سال‌های ۳۸۹-۳۹۰ ق، صاحب دختری به نام «فاطمه» شد. ابوالقاسم قشیری، که از مریدان خاص او بود، بعدها به دامادی وی نائل آمد و با فاطمه ازدواج کرد. به گفته برخی منابع، دقاق در اواخر عمر صاحب پسری به نام «اسماعیل» نیز شد، اما ظاهراً نسل او تنها از طریق فاطمه تا چند نسل در میان خاندان‌های اعیان نیشابور (مانند فارسی و قشیری) تداوم یافت.

سماع و وجد

دقاق از قائلان به حلیت سماع (شنیدن آواز و موسیقی صوفیانه) بود، اما وجد و رقص را خوش نمی‌داشت و به حرکات وجدآمیز بزرگانی همچون سلمی معترض بود. او سکون در سماع را برای مشایخ بهتر می‌دانست.

کرامات و منقولات

به دقاق کراماتی نسبت داده‌اند که بیشتر در زمینهٔ اشراف بر ضمایر است. نقل است که یک بار در مرو، ابلیس را دید که خاک بر سر می‌کند. پرسید: چه شده است؟ گفت: خلعتی که هفتصد هزار سال در انتظار آن بودم، یک فروشی آن را از چنگ من درآورد. نیز گفته‌اند که پس از سال‌ها ریاضت، در بیابانی گم شد و پس از یافتن راه، از دست لشکری شربت آبی نوشید و زیان معنوی آن آب تا سی سال در دل او ماند.

مناجات مشهور

به ابوعلی دقاق مناجاتی با مطلع «کای خداوند آسمان و زمین» نسبت داده شده که گفته می‌شود خواجه عبدالله انصاری مناجات معروف خود را از آن اقتباس کرده است. ابیاتی از آن مناجات چنین است:

کشـتـه عـشـق بـوعلی دقاق		آن در آیـیـن عـشـقـبازی طـاق
روزی این درد از دلـش زد سـر		بـه مـنـاجـات گـفـت در مـنـبـر
کـای خـداوند آسـمـان و زمین		نه مکان از تـو خـالی و نه مکین
جلوه گر در بلند و پست تویی		قصه کوتاه هر چه هست تویی
روز مـحـشـر کـه سـازیم زنـده		مـکـن از روی خــلـق شـرمـنـده

وفات و محل دفن

درباره تاریخ وفات ابوعلی دقاق اختلاف است. مشهور آن است که وی در ذی‌الحجه سال ۴۰۵ قمری در نیشابور درگذشت. عبدالغافر فارسی به صراحت این تاریخ را تأیید کرده و سبکی نیز آن را صحیح دانسته و روایت ۴۰۶ را نادرست خوانده است. با این حال، برخی منابع وفات او را در ۴۰۶، ۴۱۲ و حتی ۴۰۰ قمری ذکر کرده‌اند.

دقاق را در مدرسه خودش (دقاقیه/قشیریه) در نیشابور، در سمت قبله کهندز، به خاک سپردند. اما بر اساس برخی منابع، آرامگاه دیگری نیز در روستای «باقر» در غرب قلعه نسای کهن (ترکمنستان) به نام «شیخ الو بابا» وجود دارد که به او منسوب است و مردم ترکمنستان به آن ارادت دارند.

آثار

از ابوعلی دقاق آثار مکتوب چندانی بر جای نمانده و بیشتر شهرت او به واسطه مجالس وعظ و شاگردان برجسته‌اش است. آثار منسوب به وی عبارتند از:

- تأویل بعضی از آیات قرآنیه(تفسیر برخی آیات)

- کتاب الضحایا (در صحت انتساب آن تردید است)

- مواعظ (مشتمل بر ۳۶۰ مجلس وعظ)

- زهد

- خلافت

منابع مقاله

• رحمتی، محمدکاظم، مدخل «دقاق، ابوعلی»، دانشنامه جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، ج۱۷، تهران: بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، چاپ اول، ۱۳۹۱ش.
• لاشی، حسین، مدخل «ابوعلی دقاق»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، ج۶، تهران: مرکز دایرةالمعارف اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۸ش.
• انصاری هروی، خواجه عبدالله، طبقات الصوفیه، تهران: توس، ۱۳۶۲ش.
• اسنوی، عبدالرحیم بن حسن، طبقات الشافعیة، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۲۰۰۱م/۱۴۲۲ق.
• نسفی، عزیزالدین بن محمد، راز ربانی (اسرار الوحی سبحانی) در شرح حدیث قدسیه معراجیه، تهران: امیرکبیر، ۱۳۷۸ش.
• ذهبی، محمد بن احمد، سیر أعلام النبلاء، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۹۹۴م/۱۴۱۴ق.
• نصیری، محمدرضا، اثر آفرینان (زندگینامه نامآوران فرهنگی ایران)، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی ایران، چاپ دوم، ۱۳۸۴ش.
• پایگاه تراجم: أبو علي الدقاق النيسابوري
• پایگاه الصوفی: أبو علي الدقاق
• پایگاه عاشقان خدا: زندگینامه ابوعلی دقاق
• وبلاگ زبان و ادبیات ترکان خراسان: شیخ ابوعلی دقاق نسایی
• پایگاه جامع تاریخ: وفات ابو علی حسن بن علی دقّاق نیشابوری
• پایگاه الرق المنشور: بو علي الدقاق
• پایگاه e3arabi: أبو علي الدقاق النيسابوري

وابسته‌ها

دو رساله عرفانی