ابن درستویه، محمد عبدالله بن جعفر

عبدالله بن جعفر بن درستویه
عبدالله بن جعفر بن درستویه
نام کامل	ابومحمد عبدالله بن جعفر بن درستویه بن مرزبان
نام‌های دیگر	ابن درستویه، ابن درستویه فسوی، ابن درستویه فارسی
نام پدر	جعفر بن درستویه
ولادت	۲۵۸ هجری قمری
محل تولد	فسا، فارس، ایران
محل زندگی	بغداد
رحلت	۳۴۷ هجری قمری (۲۱ یا ۲۴ صفر)
مدفن	بغداد
دین	اسلام
پیشه	نحوی، لغوی، محدث، ادیب، مفسر
اطلاعات علمی
درجه علمی	امام، علامه، شیخ النحو
علایق پژوهشی	نحو، لغت، حدیث، تفسیر، قرائات
اساتید	ابن قتیبه دینوری; مبرد; ثعلب; یعقوب بن سفیان فسوی; عباس بن محمد دوری; جعفر بن درستویه (پدر);
شاگردان	دارقطنی; ابن شاهین; ابن منده; ابن رزقویه; ابن فضل قطّان; ابوعلی بن شاذان; ابوعلی قالی; مرزبانی;
برخی آثار	تصحیح الفصیح و شرحه; الإرشاد فی النحو; المقصور و الممدود; غریب الحدیث; معانی الشعر; أخبار النحویین; تفسیر کتاب الجرمی; کتاب الهجاء; کتاب الکتاب;
	v; t; e;

عبدالله بن جعفر بن درستویه (۲۵۸-۳۴۷ق)، معروف به ابن درستویه، نحوی، لغوی، محدث و مفسر برجسته ایرانی در قرن چهارم هجری است. او که اصالتاً اهل فسا در استان فارس بود، در بغداد اقامت گزید و به مقام «شیخ النحو» دست یافت. ابن درستویه از شاگردان مستقیم مبرد (پیشوای مکتب بصره) و ثعلب (پیشوای مکتب کوفه) بود و خود استادانی چون دارقطنی و ابوعلی قالی را پرورش داد. او با وجود دفاع سرسختانه از مکتب بصره در نحو و لغت، در آثار خود به تحلیل و نقد آراء هر دو مکتب پرداخت. تألیفات او در زمینه‌های گوناگون از جمله نحو، لغت، حدیث، قرائات و عروض، نشان‌دهنده وسعت دانش و دقت نظر بالای اوست. بسیاری از کتاب‌های او مانند «کتاب الکتاب» قرنها در جهان اسلام به عنوان منبع درسی مورد استفاده بود.

ولادت

ابومحمد عبدالله بن جعفر بن درستویه بن مرزبان فارسی فسوی در سال ۲۵۸ هجری قمری در شهر فسا (از توابع استان فارس) به دنیا آمد.^[۱] نام «درستویه» ریشه فارسی دارد و از دو جزء «دُرُست» و پسوند «اویه» تشکیل شده است.^[۲] پدرش، جعفر بن درستویه، از محدثان بزرگ و مشهور عصر خود بود و از مشایخی چون علی بن مدینی روایت حدیث می‌کرد.^[۳] ابن درستویه از کودکی در سفرهای حدیثی پدر همراه او بود و با روش محدثان برای جمع‌آوری حدیث آشنا شد.^[۴] به همین دلیل برخی منابع او را با نسبت «فسوی» نیز خوانده‌اند.^[۵]

تحصیلات

ابن درستویه در حدود ۱۲ سالگی به همراه پدر وارد بغداد شد. در آنجا با عباس بن محمد دوری (م ۲۷۱ ق)، محدث بزرگ بغداد، دیدار کرد و با راهنمایی پدر به استماع و روایت حدیث از او و دیگر محدثان همطبقه‌اش پرداخت.^[۶] پس از مدتی به زادگاهش بازگشت و ملازمت یعقوب بن سفیان فسوی را برگزید. او تاریخ و مشیخه یعقوب فسوی را از وی روایت کرد.^[۷] این کتاب بعدها با عنوان «المعرفة و التاریخ» به روایت ابن درستویه منتشر شد.

پس از درگذشت یعقوب فسوی در سال ۲۷۷ ق، بار دیگر به بغداد رفت و در محضر استادان بزرگ عصر به تحصیل پرداخت:

ابن قتیبه دینوری (۲۱۳-۲۷۶ ق): فن ادب را نزد او آموخت.^[۸]
مبرد (۲۱۰-۲۸۵ ق): نحو را نزد وی فراگرفت و کتاب «الکتاب» سیبویه را به طور کامل نزد او خواند و از او روایت کرد.^[۹]
ثعلب (۲۰۰-۲۹۱ ق): نحو و لغت را بر اساس مبانی مکتب کوفیان از او فراگرفت و کتاب «الفصیح» در لغت را از وی روایت کرد.^[۱۰]

ابن درستویه همچنین از مشایخ حدیثی دیگری چون احمد بن حباب حمیری، یحیی بن ابی طالب، قاسم بن مغیره جوهری، ابو قلابه رقاشی و عبدالکریم بن هيثم عاقولی نیز استماع حدیث کرد.^[۱۱]

فعالیت‌ها

پس از درگذشت مبرد (۲۸۵ ق) و ثعلب (۲۹۱ ق)، ابن درستویه در چهارمین دهه زندگی به عنوان دانشمندی صاحب‌نظر، نکته‌سنج و اهل بحث، جایگاه برجسته‌ای در محافل علمی بغداد یافت.^[۱۲] او به تدریس کتاب «الکتاب» سیبویه به روایت مبرد پرداخت و شاگردانی چون پسرش ابوجعفر احمد و ابوعلی قالی یک دوره کامل این کتاب را نزد او خواندند.^[۱۳]

گرایش علمی:

ابن درستویه در نحو و لغت عرب پیرو مکتب بصره بود و از آراء بصریان دفاع می‌کرد، هرچند در تفسیر، دیدگاه‌های اخفش بصری و ثعلب کوفی را درمی‌آمیخت.^[۱۴] جلال‌الدین سیوطی در «بغیة الوعاة» می‌نویسد: «او در مسائل فن اعراب و علم لغت بر طریق نحاة بصره می‌رفت و از مذاهب بصریین انتصار می‌کرد و از آراء کوفیین اعراض می‌جست».^[۱۵] ابن ندیم نیز او را «مفنن در علوم بسیار از علوم بصریان» و «متعصب به شدت برای آنان» توصیف کرده است.^[۱۶] با این حال، در آثار نحوی او دوگانگی مکتب بصره و کوفه آشکار است.^[۱۷]

دفاع از کتاب العین:

یکی از مهمترین اقدامات علمی ابن درستویه، دفاع از کتاب «العین» منسوب به خلیل بن احمد بود. مفضل ضبی با تألیف «الرد علی الخلیل» به نقد این کتاب پرداخته بود. ابن درستویه در پاسخ «الرد علی المفضل الضبی فی الرد علی الخلیل» را نوشت و نیز کتاب «الانتصار لکتاب العین و أنه للخلیل» را تألیف کرد.^[۱۸]

جایگاه حدیثی:

ابن درستویه در علم حدیث مورد وثوق بسیاری از رجال‌شناسان است. ابن مندویه او را به «وثاقت خبر و صدق روایت» ستوده است.^[۱۹] همچنین حسین بن عثمان شیرازی درباره او گفته: «ثقه، ثقه».^[۲۰] در مقابل، هبةالله لالکائی او را تضعیف کرده و گفته است که به او گفته شد: «از عباس دوری حدیثی روایت کن تا یک درهم به تو بدهیم» و او چنین کرد در حالی که آن حدیث را نشنیده بود. خطیب بغدادی این اتهام را باطل دانسته و گفته است: «مقام علم و رتبت فضل ابن درستویه ارفع از آن است که جعل خبر کند».^[۲۱]

فعالیت در قرائات:

ابن درستویه در علم قرائات قرآن صاحب‌نظر بود و کتاب «الاحتجاج للقراء» را در این زمینه تألیف کرد.^[۲۲] هنگامی که ابن مقسم بغدادی قرائت ویژه‌ای برای قرآن پیشنهاد کرد، ابن درستویه با نوشتن ردیه‌ای بر او، وی را به توبه در محضر فقیهان و قاریان بغداد واداشت.^[۲۳]

شاگردان:

جمعی از فضلای عصر از محضر او بهره بردند، از جمله: دارقطنی (محدث بزرگ)، ابن شاهین، ابن منده، ابن رزقویه، ابن فضل قطّان، ابوعلی بن شاذان، ابوعلی قالی (صاحب امالی) و مرزبانی.^[۲۴]^[۲۵]

وفات

ابن درستویه سرانجام در روز دوشنبه ۲۱ یا ۲۴ صفر سال ۳۴۷ هجری قمری (و به نقلی سال ۳۴۶ ق) در شهر بغداد درگذشت و در همانجا به خاک سپرده شد.^[۲۶]^[۲۷] منابع کهن مانند ذهبی و یاقوت حموی سال ۳۴۷ ق را تأیید کرده‌اند.^[۲۸]^[۲۹] ابن خلکان نیز در وفیات الاعیان همین سال را ذکر کرده است.^[۳۰] برخی منابع متأخر مانند «معارف و معاریف» سال ۳۳۷ ق را نیز ذکر کرده‌اند.^[۳۱]

آثار

ابن درستویه تألیفات بسیاری داشته که بر اساس گزارش ابن ندیم، نزدیک به چهل کتاب از او نام برده شده است.^[۳۲] برخی از مهمترین آنها عبارتند از:

تصحیح الفصیح و شرحه (شرح فصیح ثعلب): جلد اول این کتاب به کوشش عبدالله جبوری در بغداد (۱۹۷۵ م) به چاپ رسیده است. این کتاب دربردارنده نام بسیاری از آثار دیگر ابن درستویه است.^[۳۳]
الإرشاد فی النحو: نسخه خطی آن در کتابخانه وزیری یزد (شماره ۱۱۱۹) موجود است.^[۳۴]
کتاب الکتاب (یا ادب الکتاب، الالفاظ للکتاب): در باب آداب کاتبان و رسم‌الخط. این کتاب به کوشش ابراهیم سامرایی و عبدالحسین فتلی در کویت (۱۹۷۷ م) و پیش از آن توسط لویس شیخو در بیروت (۱۹۲۱ و ۱۹۲۷ م) به چاپ رسیده است.^[۳۵]
شرح ما یکتب بالیاء من الأسماء المقصورة و الأفعال (رساله): نخستین بار به کوشش عبدالحسین فتلی در مجلة کلیة الآداب (بغداد، ۱۹۷۳ م) و بار دیگر به کوشش محمد بدوی مختون در مجلة معهد المخطوطات (شماره ۲۳، ۱۹۷۷ م) چاپ شده است.
الهجاء: خطیب بغدادی آن را از بهترین کتابهای ابن درستویه دانسته است.^[۳۶]
غریب الحدیث^[۳۷]
معانی الشعر^[۳۸]
أخبار النحویین (یا طبقات النحاة)^[۳۹]
تفسیر کتاب الجرمی^[۴۰]
المقصور و الممدود^[۴۱]
الحی و المیت^[۴۲]
التوسط بین الأخفش و ثعلب فی تفسیر القرآن^[۴۳]
خبر قس بن ساعدة^[۴۴]
الرد علی الفراء فی المعانی^[۴۵]
النصرة لسیبویه علی جماعة النحویین^[۴۶]
جوامع العروض (در هفت جلد)^[۴۷]
الاحتجاج للقراء^[۴۸]
المذکر و المؤنث^[۴۹]
تفسیر السبع الطوال (ناتمام)^[۵۰]
شرح المقتضب (ناتمام)^[۵۱]

پانویس

منابع مقاله

وابسته‌ها

[1] یعقوب، امیل، المعجم المفصل في اللغويين العرب، ج۱، ص۳۳۳

[2] لسانی فشارکی، محمدعلی، «ابن درستویه»، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی

[3] ذهبی، محمد بن احمد، سیر أعلام النبلاء، ج۱۵، ص۵۳۲

[4] ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۵، ص۵۳۱

[5] جمعی از فضلاء و دانشمندان دوره قاجار، نامه دانشوران ناصری، ج۳، ص۱۲۵

[6] پایگاه الدرر السنیة، «أبو محمد بن درستويه (ت: 347 ه)»

[7] ذهبی، محمد بن احمد، میزان الإعتدال في نقد الرجال، ج۲، ص۴۰۰

[8] انوشه، حسن، فرهنگ زندگی‌نامه‌ها، ج۱، ص۴۱۸

[9] موعد، محمد، «ابن درستويه»، الموسوعة العربیة

[10] پایگاه المعرفة، «ابن درستويه»

[11] قنبر، مصطفی احمد، «ابْنُ دُرُسْتَوَيْه (ت ۳۴۷ هـ)»، پایگاه العرب

[12] ادنه‌وی، احمد بن محمد، طبقات المفسرین، ج۱، ص۷۴

[13] یعقوب، امیل، المعجم المفصل، ج۱، ص۳۳۴

[14] حاجی خلیفه، مصطفی بن عبدالله، ترجمه تقویم التواریخ، ص۲۹۶

[15] جمعی از فضلاء و دانشمندان دوره قاجار، نامه دانشوران ناصری، ج۳، ص۱۲۵

[16] پایگاه موسوعة رواة الحدیث، «عبد الله بن جعفر بن درستويه»

[17] انوشه، حسن، فرهنگ زندگی‌نامه‌ها، ج۱، ص۴۱۸

[18] یعقوب، امیل، المعجم المفصل، ج۱، ص۳۳۴

[19] جمعی از فضلاء و دانشمندان دوره قاجار، نامه دانشوران ناصری، ج۳، ص۱۲۵

[20] پایگاه موسوعة رواة الحدیث

[21] پایگاه الدرر السنیة

[22] انوشه، حسن، فرهنگ زندگی‌نامه‌ها، ج۱، ص۴۱۸

[23] لسانی فشارکی، محمدعلی، «ابن درستویه»، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی

[24] ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۵، ص۵۳۱

[25] جمعی از فضلاء و دانشمندان دوره قاجار، نامه دانشوران ناصری، ج۳، ص۱۲۵

[26] یعقوب، امیل، المعجم المفصل، ج۱، ص۳۳۳

[27] جمعی از فضلاء و دانشمندان دوره قاجار، نامه دانشوران ناصری، ج۳، ص۱۲۵

[28] ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۵، ص۵۳۲

[29] یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم الأدباء، ج۴، ص۱۵۱۱

[30] ادنه‌وی، احمد بن محمد، طبقات المفسرین، ج۱، ص۷۴

[31] حسینی دشتی، سید مصطفی، معارف و معاریف، ج۱، ص۲۸۴

[32] انوشه، حسن، فرهنگ زندگی‌نامه‌ها، ج۱، ص۴۱۸

[33] لسانی فشارکی، همان

[34] لسانی فشارکی، همان

[35] لسانی فشارکی، همان

[36] موعد، محمد، «ابن درستويه»، الموسوعة العربیة

[37] یعقوب، امیل، المعجم المفصل، ج۱، ص۳۳۴

[38] جمعی از فضلاء و دانشمندان دوره قاجار، نامه دانشوران ناصری، ج۳، ص۱۲۷

[39] انوشه، حسن، فرهنگ زندگی‌نامه‌ها، ج۱، ص۴۱۸

[40] جمعی از فضلاء و دانشمندان دوره قاجار، نامه دانشوران ناصری، ج۳، ص۱۲۷

[41] ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۵، ص۵۳۲

[42] یعقوب، امیل، المعجم المفصل، ج۱، ص۳۳۴

[43] ادنه‌وی، احمد بن محمد، طبقات المفسرین، ج۱، ص۷۴

[44] یعقوب، امیل، المعجم المفصل، ج۱، ص۳۳۴

[45] یعقوب، امیل، المعجم المفصل، ج۱، ص۳۳۴

[46] جمعی از فضلاء و دانشمندان دوره قاجار، نامه دانشوران ناصری، ج۳، ص۱۲۷

[47] لسانی فشارکی، همان

[48] انوشه، حسن، فرهنگ زندگی‌نامه‌ها، ج۱، ص۴۱۸

[49] ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۱۵، ص۵۳۲

[50] یعقوب، امیل، المعجم المفصل، ج۱، ص۳۳۴

[51] یعقوب، امیل، المعجم المفصل، ج۱، ص۳۳۴

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]

[۲۴]

[۲۵]

[۲۶]

[۲۷]

[۲۸]

[۲۹]

[۳۰]

[۳۱]

[۳۲]

[۳۳]

[۳۴]

[۳۵]

[۳۶]

[۳۷]

[۳۸]

[۳۹]

[۴۰]

[۴۱]

[۴۲]

[۴۳]

[۴۴]

[۴۵]

[۴۶]

[۴۷]

[۴۸]

[۴۹]

[۵۰]

[۵۱]