ق‍راگ‍وزل‍و، اب‍وال‍ق‍اس‍م‌

ابوالقاسم خان ناصرالملک قراگزلو
نام کامل	ابوالقاسم خان قراگزلو همدانی
نام‌های دیگر	ناصرالملک
لقب	مشیر حضور
نام پدر	احمدخان
ولادت	۱۱ فروردین ۱۲۴۵ هجری شمسی (۱۴ ذیقعده ۱۲۸۲ هجری قمری)
محل تولد	شورین، سنگستان، همدان، ایران
محل زندگی	تهران، لندن
رحلت	۴ دی ۱۳۰۶ هجری شمسی (۱۳۴۶ هجری قمری)
مدفن	حرم شاه عبدالعظیم حسنی، شهر ری
فرزندان	محسن قراگزلو، حسینعلی قراگزلو، فاطمه سلطان خانم
خویشاوندان	حسین علاء (داماد)، محمودخان ناصرالملک (پدربزرگ)
دین	اسلام
پیشه	سیاستمدار، مترجم، دیپلمات
منصب	نخستین وزیر مالیه ایران، نخست‌وزیر، نایب‌السلطنه احمدشاه، والی کردستان
اطلاعات علمی
دانشگاه	دانشگاه آکسفورد (کالج بالیول)
برخی آثار	تاریخ نادر شاه افشار (ترجمه)، داستان غم‌انگیز اتللو مغربی دروندیک (ترجمه)، نطق رستگاری‌بخش در مجلس شورای ملی (تألیف)

ابوالقاسم خان ناصرالملک قراگزلو همدانی (۱۱ فروردین ۱۲۴۵ – ۴ دی ۱۳۰۶ هجری شمسی) از رجال برجسته دوره قاجار، نخستین دانشجوی ایرانی در دانشگاه آکسفورد، نخستین وزیر مالیه (دارایی) ایران، نخست‌وزیر محمدعلی شاه و سپس نایب‌السلطنه احمدشاه بود. او همچنین از پیشگامان ترجمه آثار شکسپیر به زبان فارسی است و دو نمایشنامه «تاجر ونیزی» و «اتللو» را با نثری شیوا به فارسی برگردانده است.

ولادت

ابوالقاسم خان قراگزلو همدانی (ملقب به ناصرالملک) در ۱۴ ذیقعده ۱۲۸۲ هجری قمری (مطابق ۱۱ فروردین ۱۲۴۵ شمسی) در روستای شورین از توابع سنگستان همدان به دنیا آمد. او فرزند احمدخان و نوه محمودخان ناصرالملک فرمانفرما بود. خاندان او از طایفه سرابندی قراگزلوهای کبودراهنگ همدان بودند.

تحصیلات

ناصرالملک تحصیلات مقدماتی را در ایران گذراند. در سفر دوم ناصرالدین شاه به اروپا (سال ۱۲۹۵ قمری)، پدربزرگش محمودخان او را برای تحصیل به لندن برد. وی در کالج بالیول دانشگاه آکسفورد انگلستان به تحصیل پرداخت و نخستین دانشجوی ایرانی (و از نخستین مسلمانانی) بود که به طور رسمی در این دانشگاه پذیرفته شد. او در آکسفورد همکلاس سر ادوارد گری (وزیر خارجه بعدی انگلستان) بود. ناصرالملک به زبان‌های انگلیسی، فرانسوی، آلمانی، روسی و عثمانی تسلط کامل داشت.

فعالیت‌ها

پس از بازگشت به ایران در سال ۱۳۰۱ هجری قمری، به خدمت دربار ناصرالدین شاه درآمد و به درخواست پدربزرگش، لقب «مشیر حضور» یافت. او در شورای تنظیم قوانین به دستور عباس میرزا ملک‌آرا عضویت داشت و به ترجمه قوانین و آیین‌نامه‌های خارجی می‌پرداخت. همچنین در غیاب اعتمادالسلطنه، روزنامه‌های خارجی را برای شاه می‌خواند و خطابه‌های سفرا را ترجمه می‌کرد.

وزارت مالیه

در سال ۱۳۱۴ هجری قمری (۱۲۷۵ شمسی) با انتخاب میرزا علی‌خان امین‌الدوله به صدراعظمی، ناصرالملک به عنوان نخستین وزیر مالیه ایران منصوب شد. او اصلاحاتی از جمله شفاف‌سازی بودجه، کاهش حقوق اشراف و جایگزینی میز و صندلی به جای بساط سنتی در وزارتخانه انجام داد. در دوره وزارت او بود که برای نخستین بار بودجه کل کشور توسط مجلس تدوین شد. پس از عزل امین‌الدوله در سال ۱۳۱۶ قمری، او نیز از وزارت کناره گرفت.

حکومت کردستان

ناصرالملک پس از کناره‌گیری از وزارت، به حکومت کردستان منصوب شد. شکرالله سنندجی در کتاب «تحفه ناصری» درباره او می‌نویسد: «این ابوالقاسمخان ناصرالملک... شخص نیک‌فطرت و با شهامت و نجیب‌بالذات و بسیار عادل و رعیت‌نواز است... در انتظام و امنیت طرق و شوارع مساعی جمیله مبذول می‌داشت.» همچنین آورده است: «و با نهایت بی‌طمعی و عدالت قطع و فصل کار و امورات را می‌فرمود.»

نخست‌وزیری

پس از پیروزی انقلاب مشروطه، در کابینه‌های مشیرالدوله، وزیر افخم و امین‌السلطان به عنوان وزیر مالیه حضور داشت. در سوم آبان ۱۲۸۶ شمسی با رأی مجلس شورای ملی به نخست‌وزیری منصوب شد. کابینه او به دلیل روابط فامیلی وزیران، به «کابینه خانوادگی» مشهور شد. او برای ایجاد تفاهم بین شاه و مجلس، ترتیب سوگند محمدعلی شاه به قانون اساسی را داد. پس از واقعه توپخانه و به توپ بستن مجلس، ناصرالملک توسط شاه دستگیر و زندانی شد، اما با مداخله سفارت انگلیس آزاد و به اروپا تبعید شد.

نیابت سلطنت

پس از خلع محمدعلی شاه و مرگ عضدالملک، مجلس شورای ملی در ۳۱ شهریور ۱۲۸۹ (۱۷ رمضان ۱۳۲۸) ناصرالملک را با ۴۰ رأی به عنوان نایب‌السلطنه احمدشاه ۱۲ ساله انتخاب کرد. او چهار سال (تا ۱۲۹۳ شمسی) در این سمت بود. در دوران نیابت سلطنت، با اولتیماتوم روسیه مواجه شد و در نهایت مجلس دوم را منحل کرد. پس از رسیدن احمدشاه به سن ۱۸ سالگی، سلطنت را به او واگذار کرد و به انگلستان رفت.

ترجمه آثار شکسپیر

ناصرالملک از پیشگامان ترجمه مستقیم آثار شکسپیر از انگلیسی به فارسی است. او نمایشنامه «اتللو» را با عنوان «داستان غم‌انگیز اتللو مغربی در وندک» و «تاجر ونیزی» را با عنوان «داستان شورانگیز بازرگان وندیکی» ترجمه کرد. هدف او از این ترجمه‌ها، اثبات امکان برگردان دقیق معانی و عبارات شکسپیر به زبان فارسی بود. فریدون علاء (نوه او) در پیشگفتار این کتاب‌ها آورده است که ناصرالملک ابتدا از روی تفنن چند سطر از اتللو را ترجمه کرد و سپس به اصرار دوستان، تمام نمایشنامه را به فارسی درآورد.

وفات

ابوالقاسم خان ناصرالملک در ۴ دی ماه ۱۳۰۶ هجری شمسی (مطابق ۱۳۴۶ قمری) در تهران درگذشت. پیکر او در جوار حرم شاه عبدالعظیم حسنی در شهر ری به خاک سپرده شد. در مراسم تشییع او، اعضای هیئت دولت، وزیر دربار، سفیران خارجی، نمایندگان مجلس و سران لشکر و رجال حضور داشتند. احمدخان ملک‌ساسانی به نقل از محمدعلی شاه نوشته است که ناصرالملک پس از پایان نیابت سلطنت، یکسال حقوق مطالبه کرد و با وساطت لرد کرزن، ۱۵۹ هزار تومان از دولت ایران گرفت.

آثار

آثار ابوالقاسم خان ناصرالملک عبارتند از:

• تاریخ نادر شاه افشار و مختصری از تاریخ سلاطین مغول در هند (ترجمه از جیمز بیلی فریزر) – چاپ‌های متعدد: تهران ۱۳۲۱ قمری، کرمانشاه ۱۳۲۷ شمسی، تهران ۱۳۶۳ شمسی
• داستان غم‌انگیز اتللو مغربی دروندیک (ترجمه اتللو شکسپیر) – چاپ پاریس ۱۹۶۱، انتشارات زمان ۱۳۴۷ شمسی، انتشارات نگاه ۱۳۶۹ شمسی
• نطق رستگاری‌بخش در مجلس شورای ملی (تألیف سیاسی) – ۱۳۲۹ قمری، ۲۱ صفحه جیبی

منابع مقاله

• دهخدا، علی‌اکبر، لغت نامه، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش، جلد ۱۴
• محمدی ری‌شهری، محمد، دانشنامه ری، قم: مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۹۸ش، جلد ۲
• سنندجی، شکرالله بن عبدالله، تحفه ناصری در تاریخ و جغرافیای کردستان، تهران: امیرکبیر، ۱۳۷۵ش، جلد ۱
• مشار، خان بابا، مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی از آغاز چاپ تاکنون، تهران: چاپخانه رنگین، ۱۳۴۰ش، جلد ۱
• محمدی ری‌شهری، همان، ج۲، ص۴۵۸-۴۵۹
• ناصرالملک نایب‌السلطنه مشروطه؛ اولین دانشجوی ایرانی در دانشگاه آکسفورد - عصر ایران
• درگذشت اولین تدوین کننده بودجه - روزنامه دنیای اقتصاد
• کابینه ناصرالملک تشکیل شد - روزنامه دنیای اقتصاد
• ابوالقاسم ناصرالملك - مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران
• وصیتنامه ناصرالملک - پژوهشکده تاریخ معاصر
• مرگ احمدشاه قاجار - مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی
• نخستین ایرانی در آکسفورد - مرکز مطالعات و تحقیقات فرهنگ و ادب پایداری

وابسته‌ها

• تاریخ نادرشاه افشار و مختصری از تاریخ سلاطین مغول که در هندوستان سلطنت کرده‌اند
• تاریخ نادر شاه افشار