جستارهایی در باب ضرورت علیت و اختیار

جستارهایی در باب ضرورت علیت و اختیار، اثر رضا برنج‌کار، حاوی 12 مقاله در خصوص اختیار و ضرورت علیت و ارتباط این دو است. در اکثر مقالات کتاب، دیدگاه‌های متکلمان و فیلسوفان مسلمان و غربی، بررسی و نقد شده است؛ هرچند مقصود اصلی در همه مقالات، تبیین اختیار و آزادی، نقد ضرورت علیت و تفسیری از علیت است که با اختیار، سازگار باشد.

جستارهایی در باب ضرورت علیت و اختیار
پدیدآوران	برنجکار، رضا (نويسنده)
ناشر	ماهوان
مکان نشر	ایران - تهران
سال نشر	1399ش
چاپ	1
موضوع	جبر و اختیار، علت و معلول
زبان	فارسی
تعداد جلد	1
نورلایب	مطالعه و دانلود pdf

ساختار

کتاب حاضر، که حاوی 12 مقاله است، در سه فصل تنظیم شده است.

گزارش محتوا

در فصل نخست، مقصود، تبیین دیدگاه مختار است و در فصول دوم و سوم، بررسی و نقد دیدگاه‌های فیلسوفان مسلمان و غرب، مد نظر است.

فصل نخست، با عنوان «علیت و اختیار از دیدگاه معارف وحیانی و فقیهان اصولی»، چهار مقاله زیر را در خود جای داده است:

1. «حضور اراده در مبادی عمل»: این مقاله، درصدد طرح این نظریه است که اراده و اختیار، در مبادی سه‌گانه عمل، حضور جدی دارد و میان این مبادی از یک‌سو و میان مبادی و خود عمل، ارتباطی دوسویه و چندسویه، برقرار است.
2. «جبر و اختیار از دیدگاه وحید بهبهانی»: این مقاله، دیدگاه وحید بهبهانی را درباره بحث جبر و اختیار، به شیوه توصیفی - تحلیلی و بر اساس تنها رساله او در این موضوع، بررسی می‌کند.
3. «نظریه سلطنت از دیدگاه شهید صدر»: شهید صدر در آثار خود به ابعاد مختلف بحث آزادی انسان، مانند تکوین و تشریع، فرد و جامعه و تاریخ، کلام و فلسفه، پرداخته است. در این مقاله، ضمن اشاره به این ابعاد، نظریه ابتکاری ایشان برای حل مسئله جبر و اختیار در فلسفه و کلام، یعنی نظریه سلطنت، مطرح و برسی شده است. خلاصه این نظریه آن است که مفاهیمی که فیلسوفان با آن‌ها درصدد حل مشکل هستند، یعنی مفاهیم وجوب و امکان، قادر به حل مشکل نیستند و باید مفهوم جدیدی را وارد بحث کرد که عبارت است از مفهوم سلطنت. این مفهوم مانند امکان، نسبت به وجود و عدم مساوی است و مانند وجوب برای تحقق فعل کافی است. نویسنده، معتقد است مقصود متکلمان از فاعلیت، همین مطلب است، هرچند تبیین شهید صدر را بیان نکرده‌اند.
4. «نقد اصولیان بر علیت فلسفی»: این مقاله، به نقد اصولیان بر اساسی‌ترین مبنای فلسفه سنتی (اسلامی، مسیحی و یهودی)، یعنی اصل علیت ضروری می‌پردازد. قید «سنتی» برای خارج کردن فلسفه‌های جدید همچون فلسفه اگزیستانس و فلسفه تحلیلی است. قبل از شروع بحث، توضیحی در مورد «علم اصول»، «مکتب تفکیک» و «اصل علیت» بیان شده است.

فصل دوم، تحت عنوان «علیت و اختیار از دیدگاه فیلسوفان اسلامی»، سه مقاله را در خود جای داده است:

1. «نقد و بررسی دیدگاه ابن سینا و اسپینوزا درباره ضرورت علیت»: در این مقاله، به این موضوع پرداخته شده است که ابن سینا و اسپینوزا به ضرورت علیت معتقدند. ابن سینا گاه ضرورت را بدیهی تلقی می‌کند و گاه بر آن برهان می‌آورد. اسپینوزا به‌طور قاطع ضرورت علیت را بدیهی می‌داند. دلایل ابن سینا همگی نوعی مصادره به مطلوب است. از سوی دیگر، نه‌تنها ضرورت علیت بدیهی نیست، بلکه عدم ضرورت، امری وجدانی و بدیهی است. به اعتقاد نویسنده این مقاله، ریشه بحث ضرورت علیت، تفکیک میان دو مفهوم وجوب و امکان و اصرار بر توجیه پیدایش موجودات، تنها با این دو مفهوم است؛ درحالی‌که به نظر می‌رسد این دو مفهوم، صرفا می‌توانند تفاوت موجودات را تبیین کنند، اما برای تبیین حدوث، نیازمند مفهوم دیگری هستیم.
2. «ترجمه و نقد رساله خلق الأعمال میرداماد» و «اختیار و علیت از دیدگاه ملاصدرا و اسپینوزا»، از دیگر مقالات این فصل می‌باشد.

در فصل سوم با عنوان «علیت و اختیار از دیدگاه فیلسوفان غربی»، پنج مقاله گرد آمده است:

1. در مقاله «اراده و تأثیر آن در کیفر جرم از دیدگاه ارسطو»، گزارشی کوتاه از دیدگاه ارسطو درباره اراده، انتخاب، اضطرار و مبادی آن‌ها و تأثیرشان در تخفیف و تشدید مجازات، ارائه شده است.
2. در مقاله «حکومت اراده و اختیار بر معرفت و امیال، از دیدگاه دکارت»، به این موضوع پرداخته شده است که دکارت به آزادی مطلق اراده معتقد است؛ به‌گونه‌ای که در نظر او، اراده بر علم و میل حکومت دارد.
3. در مقاله «ماهیت اراده در آثار اسپینوزا»، تأکید شده است که اسپینوزا در آثارش تعریف‌های متفاوتی را از اراده ذکر کرده و نویسنده، معتقد است در جمع میان این تعاریف، احتمالاتی مطرح است؛ از جمله اینکه وی در این تعریف‌ها گاه به اصطلاح عام اراده نظر دارد و گاه به اصطلاح خاص اراده و گاه به معنای عرفی و لغوی آن.
4. «نتایج اخلاقی و حقوقی نظریه فلسفی اسپینوزا» و «آزادی و اختیار از دیدگاه کانت»، عناوین دیگر مقالات این فصل می‌باشد.

منابع مقاله

مقدمه و متن کتاب.