اخبار حلاج: در سیرت حسین ابن منصور حلاج
اخبار حلّاج: در سیرت حسین ابن منصور حلّاج حاصل کوشش دو تن از بزرگترین ایرانشناسان و شرقشناسان فرانسوی، لوئی ماسینیون و پال کراوس، است که به گردآوری، تصحیح و تحلیل متون کهن درباره زندگی و اندیشه حسین بن منصور حلاج، عارف نامدار سده سوم و چهارم هجری، پرداختهاند. این اثر که توسط انتشارات جامی منتشر شده، شامل بخشهای مختلفی از جمله بررسی انتقادی نسخههای خطی، تحلیل نشانهشناسی و متن اصلی اخبار حلاج به همراه پیوستها و متن عربی است.
| اخبار حلّاج: در سیرت حسین ابن منصور حلّاج | |
|---|---|
 | |
| پدیدآوران | ماسینیون، لویی (نویسنده)
کراوس، پال (نویسنده) طبيبيان، حميد (مترجم) |
| ناشر | جامی |
| مکان نشر | تهران |
| سال نشر | 1390ش |
| چاپ | هشتم |
| شابک | 978-964-423-094-3 |
| موضوع | حلاج، حسینبن منصور، ۲۳۴-۳۰۹ق -- سرگذشتنامه، عارفان -- سرگذشتنامه |
| زبان | فارسی (متن عربی نیز در بخش پایانی کتاب آمده است) |
| تعداد جلد | 1 |
| کد کنگره | /ح8 الف3041 / 278/4 BP |
ساختار
کتاب مشتمل بر چهار بخش اصلی است. بخش اول شامل اشاره، دیباچه و یادداشتهایی درباره لویی ماسینیون و پال کراوس و نیز ذکری از احوال حسین بن منصور حلاج است. بخش دوم به بررسی انتقادی و تحلیل نشانهشناسی اختصاص دارد و شامل معرفی هفت نسخۀ اخبار حلاج، آزمون نسخهها، دستهبندی هشتاد بند موضوعی اخبار حلاج، ساختار ادبی آن، نقش شاکرو نصرآبادی در شکلگیری تاریخی کتاب و سایر تحلیلهای تاریخی و ادبی است. بخش سوم با عنوان «گواهان کتاب» شامل متن اصلی «اخبار حلّاج (در سیرت حسین ابن منصور)» و پیوستهاست. بخش چهارم به زبان عربی و با عنوان «شواهد الکتاب» شامل متن عربی «اخبار الحلّاج» و ملحقات است.
گزارش کتاب
«اخبار حلّاج: در سیرت حسین ابن منصور حلّاج» حاصل سالها تحقیق و پژوهش دو تن از برجستهترین شرقشناسان فرانسوی، لوئی ماسینیون (۱۸۸۳-۱۹۶۲م) و پال کراوس (۱۹۰۴-۱۹۴۴م)، درباره حسین بن منصور حلاج، عارف نامدار و جنجالی سده سوم و چهارم هجری است. ماسینیون که عمر خود را صرف تحقیق درباره حلاج و آثار او کرد، بزرگترین احیاکننده نام و اندیشه این عارف در دوران معاصر به شمار میرود. پال کراوس نیز با تخصص در زبانهای سامی و عربی و نیز فلسفه اسلامی، در تکمیل و تصحیح این اثر نقش اساسی داشت. این کتاب که به نوعی تداوم سعی آنان نیز بوده، با تکمیل و تصحیح عبارتهای حکایات مذکور جامعتر شده است.
آثار مربوط به حلاج یا از بین رفته یا اگر مانده، به دلیل اختناق عباسیان و ترس نسخهبرداران تغییر کرده یا به دلیل عدم فهم کامل آنان، به زعم خودشان تلطیف شده که باعث بروز پریشانی در متن اولیه شده است. انسجام و خوشآهنگی و ترتیب صحیح متن که کاری دشوار و پیچیده بوده، توسط پاول کراوس و لوئی ماسینیون در بخش معرفینامه به اجمال توضیح و تشریح گردیده است. حسین بن منصور حلاج (۲۴۴-۳۰۹ق) از عارفان بزرگ سده سوم و چهارم هجری است که به دلیل گفتار «أنا الحق» (من حق هستم) به اتهام زندقه و الحاد به دستور خلیفه عباسی به دار آویخته شد. زندگی پرتنش و مرگ تراژیک او، حلاج را به یکی از جنجالیترین چهرههای تاریخ تصوف و عرفان اسلامی تبدیل کرده است.
بخش دوم کتاب که مهمترین بخش پژوهشی آن به شمار میآید، به دو بخش اصلی تقسیم شده است. بخش نخست با عنوان «بررسی انتقادی» به معرفی هفت نسخۀ بازمانده از اخبار حلاج میپردازد. این نسخهها که هر یک دارای ویژگیهای خاصی هستند، توسط محققان مورد آزمون و بررسی قرار گرفتهاند. در ادامه، آزمون واژههای متفاوت و دستهبندی نسخهها انجام شده و در آخر این بررسی، نسخۀ هشتم به دست آمده است. هر چند ممکن است چنین بررسی بر واژههای مهجور متن عربی بیفایده و خستهکننده به نظر آید، اما این نمونۀ درخشان از تحقیقی استدلالی-استقرایی به شمار میرود و از این حیث میتواند به عنوان شیوهای مورد توجه قرار گیرد.
بخش دوم از بخش دوم کتاب با عنوان «تحلیل نشانهشناسی» شامل تحلیل موشکافانهای از هشتاد بند موضوعی اخبار حلاج است. در این بخش، شکلگیری تاریخی متن تحلیل میکند و راویان بررسی میشوند. این تحقیق دربارۀ کسانی که در ارتباط یا همدورۀ حلاج (موافق یا مخالف وی) بودهاند، دربردارندۀ گوشههایی از تاریخ فرهنگی ایران و جهان اسلام است که مدارک و اسناد واقعی آن بسیار اندک است. چنین تحقیقی نه تنها باارزش که راهگشا نیز خواهد بود؛ زیرا این دورۀ تاریخی (نیمۀ دوم سدۀ سوم هجری تا سدۀ پنجم و ششم هجری) از مهمترین دورههای تاریخی است که در پردهای از ابهام و تاریکی و تحریف قرار دارد و یافتن هر سند موثقی مربوط به این دوران، میتواند راهی به شناخت یک جنبش اساسی در اندیشه و تاریخ مردم ایران به شمار رود.
در ادامه این بخش، مباحثی چون ساختار ادبی اخبار حلاج، نقش شاکرو نصرآبادی در شکلگیری تاریخی کتاب، عدم وابستگی اخبار حلاج به آثار سُلّمی، تحلیل و بررسی بندهای حلاجیه در کتاب سیرۀ ابن خفیف، تحلیل بدایۀ حال حلاج و نهایته ابن باکویه، ترویج اخبار حلاج برای دومین بار در زمان وزارت ابن مسلمه و نقش ابن عقیل، و آخرین تنظیم اخبار حلاج توسط قاضی ابن قصاص بررسی شده است. این تحلیلها نشان میدهد که متن اخبار حلاج در طول تاریخ، دستخوش تحولات و تغییرات متعددی شده و راویان و گردآورندگان مختلفی در شکلگیری آن نقش داشتهاند.
بخش سوم کتاب شامل متن اصلی «اخبار حلّاج (در سیرت حسین ابن منصور)» است. این متن بر اساس هشت نسخۀ معتبر تصحیح شده و تلاش شده است تا کاملترین و کمنقصترین نسخه از این اثر مهم تاریخی و عرفانی ارائه شود. بخش عربی این متن که در بخش چهارم کتاب با عنوان «شواهد الکتاب» آمده است، برای پژوهشگرانی که میخواهند با متن اصلی عربی کار کنند، ضروری است. این بخش به آنان امکان میدهد تا با مقابله با متن اصلی و اختلاف واژهها در پانویس به آنها دسترسی داشته باشند و ترجمههای بیرابطه ارائه ننمایند.
کتاب «اخبار حلّاج» با ارائه متنی منقح و تحلیلهای عمیق تاریخی و نشانهشناختی، منبعی ارزشمند برای پژوهشگران حوزه عرفان و تصوف، تاریخ اسلام، تاریخ ایران و ادبیات عرفانی فارسی و عربی است. این اثر همچنین برای علاقهمندان به شناخت یکی از جنجالیترین و تأثیرگذارترین چهرههای تاریخ عرفان اسلامی، منبعی معتبر و جامع به شمار میآید.[۱]
پانويس
منابع مقاله
پایگاه کتابخانه تخصصی ادبیات