ابن دایه، احمد بن یوسف

ابوجعفر احمد بن یوسف بن ابراهیم الکاتب، معروف به ابن دایه بغدادی (پیش از ۲۶۰ق - ۳۴۰ق)، ریاضی‌دان، منجم، مورخ، پزشک، ادیب، شاعر و کاتب برجسته دربار طولونیان مصر در قرن سوم و چهارم هجری بود. وی در علوم مختلفی چون ریاضیات، نجوم، طب، تاریخ و ادب تبحر داشت و از بزرگ‌ترین ریاضی‌دانان اسلامی قرن چهارم هجری به شمار می‌رفت. آثار ریاضی او به لاتین ترجمه شد و ریاضی‌دانانی چون لئوناردو فیبوناچی و یوردانوس نموراریوس از او تأثیر پذیرفتند. ابن دایه مورخ رسمی خاندان طولون بود و کتاب «المکافاة» از مهم‌ترین آثار اوست که تصویری از زندگی اجتماعی عصر طولونیان ارائه می‌دهد. برخی از دانشمندان شیعه مانند سید بن طاووس و ابن شهرآشوب به تشیع وی تصریح کرده‌اند و اشعار باقی‌مانده از او نیز دلالت بر ارادت وی به اهل بیت علیهم‌السلام دارد.

احمد بن یوسف بن ابراهیم (ابن دایه)
نام کامل	ابوجعفر احمد بن یوسف بن ابراهیم الکاتب
نام‌های دیگر	ابن دایه بغدادی، احمد مصری
نام پدر	یوسف بن ابراهیم (ابن دایه)
ولادت	پیش از ۲۶۰ق (احتمالاً ۲۴۵-۲۵۰ق)
محل تولد	مصر (احتمالاً)، مصر
محل زندگی	مصر (قاهره)، بغداد
رحلت	۳۴۰ق (به روایتی ۳۳۴ق)
مدفن	قاهره
طول عمر	حدود ۹۰ سال
خویشاوندان	یوسف بن ابراهیم (پدر)، قاسم بن یوسف (برادر)
دین	اسلام
مذهب	شیعه (امامی)
پیشه	ریاضی‌دان، منجم، مورخ، پزشک، ادیب، شاعر، کاتب
منصب	کاتب دربار طولونیان
اطلاعات علمی
علایق پژوهشی	ریاضیات، نجوم، طب، تاریخ، ادبیات، منطق، فلسفه سیاسی
اساتید	یوسف بن ابراهیم (پدر)، محمد بن احمد بن خصیب
شاگردان	ابوبکر محمد بن احمد بن خروف
برخی آثار	المكافأة و حسن العقبى سیره احمد بن طولون سیره خمارویه سیره هارون بن خمارویه اخبار غلمان بنی طولون اخبار الاطباء اخبار المنجمین مختصر المنطق تفسیر کتاب الثمره رسالة فی النسبة و التناسب رسالة فی القسی المتشابه کتاب السیاسة لافلاطون کتاب الطبیخ اخبار ابراهیم بن المهدی

نسب و خاندان

ابوجعفر احمد بن یوسف بن ابراهیم الکاتب، معروف به ابن دایه بغدادی است. دلیل شهرت وی و پدرش به «ابن دایه» این است که مادر بزرگ او (یا مادر بزرگ پدرش) دایه (پرستار) ابواسحاق ابراهیم بن مهدی (پسر خلیفه مهدی عباسی) بوده است. پدرش «یوسف بن ابراهیم» ملقب به ابن دایه، از شاعران و نویسندگان دربار احمد بن طولون، فرمانروای مصر و شام بود و از بغداد به مصر منتقل شده بود.

برادرش «قاسم بن یوسف بن ابراهیم» نیز از ادیبان و نویسندگان بود. تشیع احمد و برادرش قاسم، قرینه‌ای بر شیعه بودن پدرشان یوسف بن دایه دانسته شده است.

ولادت

تاریخ دقیق ولادت ابن دایه در منابع مشخص نشده است. با توجه به اینکه وفات پدرش حدود سال ۲۶۰ هجری بوده، به نظر می‌رسد احمد باید پیش از این سال متولد شده باشد. برخی منابع ولادت او را میان سال‌های ۲۴۵ تا ۲۵۰ هجری قمری (۸۵۹-۸۶۴ میلادی) ذکر کرده‌اند. از آنجا که پدرش پس از سال ۲۲۵ هجری از بغداد به مصر مهاجرت کرد، به احتمال قوی ولادت احمد در مصر بوده است.

تحصیلات و اساتید

احمد بن یوسف ابتدا نزد پدرش و پس از آن در مصر به تحصیل علم و ادب پرداخت. وی در ریاضیات چنان تبحر یافت که او را یکی از بزرگ‌ترین ریاضی‌دانان اسلامی سده چهارم هجری و در ردیف ثابت بن قره، ابوالوفاء، ابن عراق و خجندی دانسته‌اند.

از استادان وی می‌توان به «محمد بن احمد بن خصیب» اشاره کرد.

فعالیت‌ها و موقعیت اجتماعی

فعالیت در دربار طولونیان

گستره دانش و نام‌آوری علمی ابن دایه، او را جذب دربار کرد و در جایگاه کاتب در یکی از دیوان‌های طولونیان مشغول شد. وی پس از مرگ پدر، شغل او را در دربار طولونیان ادامه داد و تا آخر عمر به همین کار مشغول بود. او به عنوان مورخ رسمی خاندان طولون، آثاری در سیره احمد بن طولون و فرزندانش تألیف کرد.

جایگاه علمی

ترجمه آثار ریاضی ابن دایه به زبان لاتین، در تکمیل دانش ریاضیات در قرن‌های میانه تأثیر زیادی داشته است. ریاضی‌دانانی چون لئوناردو فیبوناچی (پیزایی) و یوردانوس نموراریوس در آثار خود او را ستوده و از او بهره جسته‌اند و او را با اقلیدس هم‌پایه دانسته‌اند.

الندیم او را در زمره «بلغای عشره» (ده نفر از فصحا) شمرده است.

وفات

تاریخ وفات ابن دایه به طور قطع مشخص نیست. یاقوت حموی می‌گوید: «احمد بن یوسف به سال سیصد و سی و اندی وفات کرد و من گمان می‌کنم وفات او در سال ۳۴۰ بوده است». برخی منابع وفات او را در سال ۳۳۴ هجری ذکر کرده‌اند. منابع متأخرتر غالباً سال ۳۴۰ هجری قمری (۹۵۱ میلادی) را به عنوان سال وفات او پذیرفته‌اند. وفات او در قاهره اتفاق افتاده است.

آثار

ابن دایه آثار متعددی در زمینه علوم مختلف پدید آورده که برخی از آنها به زمان ما رسیده است. مهم‌ترین آثار وی عبارتند از:

آثار تاریخی و ادبی

• کتاب المکافاة و حسن العقبی - مهم‌ترین اثر او که مجموعه‌ای است مشتمل بر ۷۱ داستان از رویدادهای عراق و مصر و سایر کشورهای اسلامی و زندگی اجتماعی عصر طولونیان. این کتاب به سه بخش تقسیم می‌شود: ۳۱ حکایت در ثواب و پاداش کارهای نیک، ۲۱ حکایت در اعمال ناپسند و سزای آن، و ۱۹ داستان دیگر در عاقبت نیک (حسن العقبی). این کتاب نخست در ۱۹۱۴م و سپس در ۱۹۴۱م به کوشش محمدامین افندی عبدالعزیز در قاهره چاپ شده است.
• سیره احمد بن طولون - در شرح حال احمد بن طولون، بنیانگذار سلسله طولونیان در مصر.
• سیره ابنه خمارویه - در شرح حال خمارویه بن احمد بن طولون.
• سیره هارون بن خمارویه - در شرح حال هارون بن خمارویه.
• اخبار غلمان بنی طولون - درباره غلامان و کارگزاران خاندان طولون.
• اخبار الاطباء - در شرح حال پزشکان.
• اخبار المنجمین - در شرح حال منجمان.
• اخبار ابراهیم بن المهدی - درباره ابراهیم بن مهدی (پسر خلیفه مهدی عباسی).

آثار علمی و فلسفی

• تفسیر کتاب الثمره - شرح و تفسیر بر کتاب «الثمره» نوشته بطلمیوس (در نجوم). نسخه‌ای نفیس از آن با تاریخ ۳۷۱ قمری به خط عبدالرحمان صوفی رازی در کتابخانه ملک موجود است.
• رسالة فی النسبة و التناسب - یکی از مهم‌ترین آثار ریاضی ابن دایه درباره نسبت و تناسب که بخش عمده آن شرح مقاله پنجم اقلیدس است. این اثر توسط گراردوس کرمونایی به لاتین ترجمه شده است.
• رسالة فی القسی المتشابه (الاقواس المتماثلة) - رساله‌ای در قوس‌های متشابه که توسط گرهارد کرمانویی به لاتین ترجمه شده است.
• رسالة فی الاسطرلاب - رساله‌ای درباره اسطرلاب. نسخ خطی آن در آکسفورد و احتمالاً در لیدن محفوظ است.
• کتاب السیاسة لافلاطون (العهود الیونانیة) - گزیده‌ای از کتاب سیاست افلاطون. این اثر جزو کتاب «الاصول الیونانیة للنظریات السیاسیة فی الاسلام» در ۱۹۵۴م در قاهره و نیز در ۱۹۷۱م در الجزیره با عنوان «الفلسفة السیاسیة عندالعرب» منتشر شده است.
• مختصر المنطق - تلخیصی در علم منطق که ابن دایه آن را برای وزیر علی بن عیسی بن جراح تألیف کرد.
• کتاب الطبیخ - درباره طبخ و غذاها.
• ترجمة کتاب الثمرة - ترجمه کتاب الثمره.

منابع

• دیانت، ابوالحسن؛ قره بگلو، سعیدالله، دایرة‎المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، ج3، تهران، مرکز دایرة‎المعارف بزرگ اسلامی، چاپ اول، 1388.
• یاقوت حموی، یاقوت بن عبد الله، معجم الادباء، مترجم آیتی، عبدالمحمد، ج1، تهران - ایران: صدا و سيمای جمهوری اسلامی ايران. انتشارات سروش، 1381ش
• صفدی، خلیل بن ایبک، الوافي بالوفيات، جلد ۸،بیروت - لبنان: دارالنشر فرانز شتاينر، 1381ق|1962م
• بغدادی، اسماعیل، هدیة العارفین: اسماء المؤلفین و آثار المصنفین، بیروت - لبنان: دار إحياء التراث العربي، 1330 هجری شمسی|1951 میلادی، 1330 ش
• فروخ، عمر، تاريخ الأدب العربي، ج2،بیروت - لبنان: دار العلم للملايين، 2006 م.
• عیسی بک، احمد،معجم الأطباء، ج1، تهران - ایران:دانشگاه علوم پزشكی ايران. مؤسسه مطالعات تاريخ پزشکی. طب اسلامی و مکمل، 1387ش
• صالحیه، محمد عیسی، المعجم الشامل للتراث العربي المطبوع،ج2، قاهره - مصر: المنظمة العربية للتربية و الثقافة و العلوم. معهد المخطوطات العربية، 1371 ش.
• عبدالحمید، صائب، معجم مؤرخي الشیعة: المؤلفون في التاریخ بالعربیة منذ القرن الأول حتی نهایة القرن الرابع عشر من الهجرة: الإمامیة - الزیدیة - الإسماعیلیة، قم - ایران: ج1، مؤسسة دائرة معارف الفقه الاسلامي، 1383 هجری شمسی|1424 هجری قمری|2004 میلادی
• گروهی از پژوهشگران، فرهنگ‌نامه مؤلفان اسلامی، ج2، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، معاونت پژوهشی. پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1396ش

وابسته‌ها

• المكافأة و حسن العقبى
• المكافاة