قاسمی، محسن

محسن ابوالقاسمی
نام کامل	محسن ابوالقاسمی
ولادت	۱۳۱۵
محل تولد	ملایر، ایران
محل زندگی	تهران
رحلت	۱۸ بهمن ۱۳۹۷
مدفن	قطعه نام‌آوران بهشت زهرا (تهران)
طول عمر	۸۲ سال
پیشه	استاد دانشگاه، زبان‌شناس
منصب	رئیس پژوهشکده فرهنگ ایران، رئیس گروه فرهنگ و زبان‌های باستانی دانشگاه تهران
اطلاعات علمی
درجه علمی	دکتری
دانشگاه	دانشگاه تهران، دانشکده مطالعات شرقی و آفریقایی (SOAS) لندن
علایق پژوهشی	زبان‌شناسی تاریخی، زبان‌های باستانی ایران، دستور تاریخی زبان فارسی
اساتید	والتر هنینگ مری بویس بدیع‌الزمان فروزانفر محمد معین محمدتقی بهار
برخی آثار	دستور تاریخی زبان فارسی تاریخ زبان فارسی راهنمای زبان‌های باستانی ایران (۲ جلد) شعر در ایران پیش از اسلام مانی به روایت ابن‌الندیم (ترجمه)

محسن ابوالقاسمی (زادهٔ ۱۳۱۵ در ملایر – درگذشتهٔ ۱۸ بهمن ۱۳۹۷ در تهران)، استاد برجستهٔ فرهنگ و زبان‌های باستانی دانشگاه تهران و از پیشگامان زبان‌شناسی تاریخی در ایران بود. او دانش‌آموختهٔ زبان‌های فارسی نو و باستان از دانشکدهٔ مطالعات شرقی و آفریقایی (SOAS) لندن و از شاگردان والتر هنینگ و مری بویس به شمار می‌رفت. ابوالقاسمی با تألیف کتاب‌های مرجعی چون «دستور تاریخی زبان فارسی» و «تاریخ زبان فارسی» نقش مهمی در تدوین و تدریس زبان‌شناسی تاریخی در ایران ایفا کرد و سال‌ها مدیریت پژوهشکدهٔ فرهنگ ایران و گروه فرهنگ و زبان‌های باستانی دانشگاه تهران را بر عهده داشت.

ولادت

محسن ابوالقاسمی در سال ۱۳۱۵ خورشیدی در شهر ملایر دیده به جهان گشود. تحصیلات ابتدایی را در همان شهر به پایان رساند و سپس همراه خانواده به تهران مهاجرت کرد.

تحصیلات

او دورهٔ دبیرستان را در دبیرستان علامه و دارالفنون تهران گذراند و دیپلم ادبی خود را از دارالفنون اخذ کرد. سپس وارد دانشکده ادبیات دانشگاه تهران شد و در سال ۱۳۳۷ موفق به دریافت درجهٔ لیسانس در رشتهٔ زبان و ادبیات فارسی گردید. در سال‌های ۱۳۳۷ تا ۱۳۴۰ دورهٔ دکتری را در همان دانشگاه گذراند.

در سال ۱۳۴۰ برای ادامهٔ تحصیل به انگلستان رفت و در دانشکدهٔ مطالعات شرقی و آفریقایی (SOAS) دانشگاه لندن زیر نظر استادان برجسته‌ای چون والتر هنینگ و مری بویس به مطالعه و پژوهش پرداخت. در سال ۱۳۴۳ موفق به اخذ درجهٔ کارشناسی ارشد (M.A.) در رشتهٔ زبان‌های باستانی ایران شد. پس از بازگشت به ایران، برای دریافت درجهٔ دکتری در دانشگاه تهران ثبت‌نام کرد و مدرک دکتری خود را در رشتهٔ زبان‌های باستانی ایران دریافت نمود.

فعالیت‌ها

پس از بازگشت از انگلستان، در سال ۱۳۴۴ به گروه تازه‌تأسیس زبان‌شناسی و زبان‌های باستانی دانشکده ادبیات دانشگاه تهران پیوست و تا سال ۱۳۸۱ که بازنشسته شد، به تدریس پرداخت. وی از سال ۱۳۶۹ به صورت نیمه‌وقت در دانشگاه آزاد اسلامی نیز تدریس می‌کرد.

ابوالقاسمی در سال ۱۳۵۰ پس از تأسیس پژوهشکدهٔ فرهنگ ایران (زیر نظر پرویز ناتل خانلری) به عنوان قائم‌مقام و سپس تا سال ۱۳۵۸ مدیر آن پژوهشکده بود. در سال‌های ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۰ سرپرستی این پژوهشکده را بر عهده داشت تا اینکه با چند مؤسسهٔ آموزش عالی دیگر ادغام شد و دانشگاه علامه طباطبایی را تشکیل داد.

او همچنین سال‌ها ریاست گروه فرهنگ و زبان‌های باستانی دانشگاه تهران را بر عهده داشت و در تدوین برنامه‌های آموزشی دوره‌های کارشناسی ارشد و دکتری این رشته نقش اساسی ایفا کرد. ابوالقاسمی از اعضای اصلی بنیاد فرهنگ ایران و از همکاران نزدیک پرویز ناتل خانلری بود و در تدوین «فرهنگ تاریخی زبان فارسی» مشارکت داشت.

درگذشت

محسن ابوالقاسمی که مدتی پیش از بیمارستان مرخص شده بود، بر اثر زمین خوردن دچار آمبولی پا شد و در ظهر روز چهارشنبه ۱۸ بهمن ۱۳۹۷ (برابر با ۱۷ بهمن در برخی منابع) در سن ۸۲ سالگی در منزل مسکونی خود در تهران درگذشت.

مراسم تشییع پیکر او در ساعت ۹ صبح روز یکشنبه ۲۱ بهمن ۱۳۹۷ از مقابل دانشکده ادبیات دانشگاه تهران برگزار شد و با حضور جمع زیادی از استادان و دانشجویان به سمت بهشت زهرا (تهران) حرکت کرد. پیکر او در قطعهٔ نام‌آوران بهشت زهرا به خاک سپرده شد.

مراسم یادبود وی نیز در روز پنجشنبه ۲۵ بهمن ۱۳۹۷ در مسجد جامع شهرک غرب تهران برگزار گردید.

آثار

تألیفات و ترجمه‌های ابوالقاسمی بیشتر در حوزهٔ زبان‌شناسی تاریخی، دستور زبان فارسی، زبان‌های باستانی ایران و فرهنگ ایران باستان است. مهمترین آثار او عبارتند از:

• دستور تاریخی زبان فارسی (انتشارات سمت، چاپ‌های متعدد تا چاپ نهم و با اصلاحات)
• تاریخ زبان فارسی (انتشارات سمت، چاپ دوازدهم)
• راهنمای زبان‌های باستانی ایران (۲ جلد، انتشارات سمت، تجدیدچاپ مکرر)
• زبان فارسی و سرگذشت آن (انتشارات طهوری، ۱۳۹۴) – شامل سه بخش: جزوه‌های پیشین، مقالات و مطالب منتشرنشده
• شعر در ایران پیش از اسلام (انتشارات طهوری)
• مانی به روایت ابن‌الندیم (ترجمه از عربی)
• دین‌ها و کیش‌های ایرانی در دوران باستان به روایت شهرستانی (ترجمه)
• تحول معنی واژه در زبان فارسی
• پنج گفتار در دستور تاریخی زبان فارسی
• تاریخ مختصر زبان فارسی
• ریشه‌شناسی (اتیمولوژی)
• ماده‌های فعل‌های فارسی دری
• زبان آسی (رسالهٔ دکتری)

منابع مقاله

• فرارو: محسن ابوالقاسمی درگذشت، ۱۹ بهمن ۱۳۹۷
• اعتماد آنلاین: محسن ابوالقاسمی درگذشت
• دانشگاه تهران: درگذشت دکتر محسن ابوالقاسمی
• مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی: چند کتاب با ارزش از دکتر محسن ابوالقاسمی / ایرج وامقی
• مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی: دکتر محسن ابوالقاسمی، استاد گروه زبان و ادبیات باستانی ایران، درگذشت
• مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی: یادبودی برای دکتر محسن ابوالقاسمی
• مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی: دکتر محسن ابوالقاسمی: واژه‌های فرهنگستان کاربرد چندانی پیدا نکرد
• پایگاه مجلات تخصصی نور (نورمگز): فهرست مقالات محسن ابوالقاسمی
• پایگاه علم نت: رزومه و آثار محسن ابوالقاسمی
• مجله بخارا: شب استاد محسن ابوالقاسمی با حضور دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی

وابسته‌ها

• مانی به روایت ابن‌الندیم
• راهنمای زبانهای باستانی ایران
• ریشه شناسی (اتیمولوژی)
• تاریخ زبان فارسی
• پنج گفتار در دستور تاریخی زبان فارسی
• جشن‌نامه محمد پروین گنابادی: سی و دو گفتار در ایران شناسی به پاس پنجاه سال خدمات فرهنگی
• تاریخ مختصر زبان فارسی
• دستور تاریخی زبان فارسی
• ماده‌های فعلهای فارسی دری
• دین‌ها و کیش‌های ایرانی در دوران باستان