بهار، مهرداد

مهرداد بهار
پرونده:NURمهرداد بهار.jpg
نام کامل	ملک مهرداد بهار
لقب	پدر اسطوره‌شناسی ایران
نسب	پسر ملک‌الشعرای بهار
نام پدر	محمدتقی بهار (ملک‌الشعرا)
ولادت	۱۰ مهر ۱۳۰۸
محل تولد	تهران، ایران
محل زندگی	تهران، لندن
رحلت	۲۲ آبان ۱۳۷۳
مدفن	قطعه هنرمندان بهشت زهرا (تهران)
طول عمر	۶۵ سال
همسر	پری پوریا (ازدواج اول)، شیرین برومند (ازدواج دوم)، زهره سرمد (ازدواج سوم)
فرزندان	کاوه (از همسر اول)، میلاد و فرغانه (از همسر سوم)
پیشه	پژوهشگر، اسطوره‌شناس، نویسنده، کارمند بانک
اطلاعات علمی
درجه علمی	دکتری
دانشگاه	دانشگاه تهران، مدرسه مطالعات شرقی و آفریقایی (SOAS) لندن
علایق پژوهشی	اساطیر ایران، زبان‌های ایرانی میانه، فرهنگ ایران باستان، ادیان گنوسی و مانوی
اساتید	والتر هنینگ مری بویس هارولد بیلی دی. ان. مکنزی صادق کیا
شاگردان	ابوالقاسم اسماعیل‌پور، کتایون مزداپور، ژاله آموزگار
برخی آثار	اساطیر ایران پژوهشی در اساطیر ایران بندهش ادبیات مانوی از اسطوره تا تاریخ جستاری چند در فرهنگ ایران

مهرداد بهار (۱۳۰۸ – ۱۳۷۳ش)، اسطوره‌شناس، ایران‌شناس و پژوهشگر برجسته ایرانی، فرزند ملک‌الشعرای بهار. او نخستین کسی است که در ایران به صورت علمی و دانشگاهی به پژوهش و تحلیل اساطیر ایران پرداخت و با کتاب «اساطیر ایران» (۱۳۵۲) و «پژوهشی در اساطیر ایران» (۱۳۶۲) بنیاد اسطوره‌شناسی نوین در ایران را پی ریخت. بهار همچنین از شاگردان والتر هنینگ و مری بویس در لندن بود و با ترجمه و تصحیح متون پهلوی مانند «بندهش» خدمتی ماندگار به فرهنگ ایران کرد.

ولادت

ملک مهرداد بهار، پنجمین فرزند و دومین پسر محمدتقی بهار (ملک‌الشعرای بهار) و سودابه صفدری (شاهزاده‌خانم قاجاریه از خانواده دولتشاه کرمانشاه و از نوادگان فتحعلی‌شاه قاجار) بود. او در روز ۱۰ مهر ۱۳۰۸ شمسی (روز مهرگان، دهم ماه مهر تقویم زرتشتی) در تهران، در کوچۀ ملک‌الشعرای بهار در جنوب ورزشگاه امجدیه زاده شد. پدرش شاعر نامدار مشروطه‌خواه و مادرش از خاندان قاجار بود. هنگامی که مهرداد چهار ساله بود، پدرش به دستور رضاشاه به اصفهان تبعید شد و خانواده دوران سختی را گذراند.

تحصیلات

دوران ابتدایی را در مدرسۀ «جمشید جم» و دورۀ متوسطه را در دبیرستان‌های «فیروز بهرام» و «البرز» تهران گذراند. در سال ۱۳۲۸-۱۳۲۹ در رشتۀ زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران پذیرفته شد. در سال دوم دانشکده (۱۳۳۰-۱۳۳۱) به دلیل فعالیت‌های سیاسی از دانشگاه اخراج شد و سه ماه زندانی گردید. پس از آزادی در بهار ۱۳۳۴ بار دیگر به دانشگاه بازگشت و در سال ۱۳۳۶ مدرک کارشناسی خود را در رشته زبان و ادبیات فارسی گرفت.

در فروردین ۱۳۳۸ برای ادامه تحصیل به انگلستان رفت و در «مدرسۀ مطالعات زبان‌های شرقی و آفریقایی» (SOAS) دانشگاه لندن در رشتة زبان‌های ایران باستان (مطالعات کهن و میانه ایرانی) نزد استادان سرشناسی چون والتر هنینگ، مری بویس، هارولد بیلی، دی. ان. مکنزی و بیوار به آموختن پرداخت. پس از چهار سال موفق به اخذ مدرک فوق‌لیسانس شد. دو سال نیز روی رساله دکتری خود با عنوان «آفرینش در اساطیر ایران» کار کرد اما به دلیل مشکلات مالی ناگزیر به ایران بازگشت. سپس در ایران با راهنمایی دکتر صادق کیا از رساله خود دفاع کرد و در سال ۱۳۴۶ درجه دکتری در رشته زبان‌شناسی و زبان‌های ایرانی باستان از دانشگاه تهران دریافت نمود.

فعالیت‌ها

مهرداد بهار از سال ۱۳۲۶ وارد فعالیت‌های سیاسی شد و از رهبران سازمان جوانان حزب توده بود. پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ دستگیر شد و دو سال را در زندان‌های قصر، قزل‌قلعه و فلک‌الافلاک گذراند. در دوران تحصیل در لندن از بنیانگذاران کنفدراسیون دانشجویان ایرانی بود و در کنفرانس دوسلدورف (۱۹۶۱) به دلیل مخالفت با خط حزب توده از آن حزب اخراج شد.

پس از بازگشت به ایران به دلیل فعالیت‌های سیاسی هرگز نتوانست به طور رسمی در دانشگاه استخدام شود. از این رو به ناچار در بانک مرکزی با عنوان «دبیر هیأت عامل بانک» استخدام گردید. همزمان به صورت حق‌التدریسی در دانشگاه تهران تدریس می‌کرد. سپس به صورت کارمند انتقالی از بانک مرکزی به «بنیاد فرهنگ ایران» رفت و به پژوهش پرداخت (۱۳۴۳-۱۳۴۴).

در سال‌های ۱۳۵۱-۱۳۵۲ در «فرهنگستان زبان ایران» موفق شد «پژوهشکدۀ زبان‌های ایرانی میانه و باستان – گروه زبان پارسی میانه» را تشکیل دهد که طی هفت سال متون پهلوی بسیاری به یاری او منتشر شد. همچنین در «فرهنگستان ادب و هنر ایران» گروه اساطیر را با هدف تدوین دانشنامۀ اساطیر ایران بنیان نهاد. او نخستین کسی بود که در ایران به پژوهش درباره اساطیر ایران به شیوه علمی و آکادمیک پرداخت و شاگردان بسیاری پروراند.

پس از انقلاب اسلامی، مدتی به بانک بازگشت و در نهایت در سال ۱۳۶۸ بازنشسته شد و تا پایان عمر به صورت حق‌التدریسی در دانشکده ادبیات و دانشکده الهیات دانشگاه تهران به تدریس اساطیر، ادیان و عرفان پرداخت.

از دیدگاه‌های نوین او می‌توان به تأکید بر تلفیق فرهنگ هندوایرانی با فرهنگ بومی فلات ایران (پیشاآریایی) و تأثیرپذیری از تمدن بین‌النهرین اشاره کرد. او همچنین نقش فرهنگ گنوسی و مانوی را در تحول عرفان اسلامی برجسته می‌دانست.

وفات

مهرداد بهار پس از مدتها تحمل بیماری سرطان خون، سرانجام در روز یکشنبه ۲۲ آبان ۱۳۷۳ (۱۳ نوامبر ۱۹۹۴) در سن ۶۵ سالگی در تهران درگذشت. پیکر او در قطعۀ هنرمندان بهشت زهرا (تهران) به خاک سپرده شد. او نخستین فردی است که در این قطعه دفن گردید.

آثار

• اساطیر ایران (بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۲)
• پژوهشی در اساطیر ایران (توس، ۱۳۶۲؛ چاپ دوم با تجدیدنظر: آگاه، ۱۳۷۵)
• بندهش (فرنبغ دادگی) – ترجمه و تصحیح (توس، ۱۳۶۹)
• ادبیات مانوی (با ابوالقاسم اسماعیل‌پور، کارنامه، ۱۳۹۴)
• از اسطوره تا تاریخ (مجموعه مقالات، نشر چشمه، ۱۳۷۶)
• جستاری چند در فرهنگ ایران (مجموعه مقالات، فکر روز، ۱۳۷۳)
• ادیان آسیایی (نشر چشمه، ۱۳۷۵)
• واژه‌نامۀ بندهش (پهلوی-فارسی، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۴۵)
• واژه‌نامۀ گزیده‌های زاداسپرم (پهلوی-فارسی، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۱)
• سخنی چند درباره شاهنامه (پیوست کتاب داستان‌های شاهنامه فردوسی، سروش/نگار، ۱۳۷۲)
• تخت جمشید (با نصرالله کسرائیان، ۱۳۷۲)
• جمشید شاه (کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، ۱۳۴۶)
• بستور (کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، ۱۳۴۷)
• رستم و دیو سفید (نگار، ۱۳۷۰)
• رستم و سهراب (نگار، ۱۳۷۳)
• درباره قیام ژاندارمری خراسان به رهبری کلنل محمدتقی‌خان پسیان (معین، ۱۳۶۹)
• اشکانیان (دانشگاه آزاد ایران، ۱۳۵۵)

منابع مقاله

• نصرالله زاده، سیروس، «یادی از مرحوم دکتر مهرداد بهار»، پایگاه مجلات تخصصی نور، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، مهر ۱۳۷۸ - شماره ۲۴، ص۳۲-۳۴.
• [[:noormags:47506|زرین‌کوب، روزبه، «یادی دیگر از مهرداد بهار»، پایگاه مجلات تخصصی نور، مجله نشر دانش، زمستان ۱۳۷۹ - شماره ۹۸، ص۴۳-۴۶.
• معاصر، افشین، «دائی من، مهرداد بهار»، پایگاه مجلات تخصصی نور، مجله بخارا، فروردین و اردیبهشت ۱۴۰۴ - شماره ۱۶۷، ص۶۸۹-۶۹۳.
• اسماعیل‌پور، ابوالقاسم، «مهرداد بهار: ایران‌شن و پژوهشگر اسطوره‌شناسی»، نامۀ انسان‌شناسی، دورة اول، شمارة دوم، پاییز و زمستان ۱۳۸۱، ص۲۱۳-۲۱۶.
• مرکز پژوهشهای ایرانی، اسلامی، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی: بررسی کارنامه ادبی مهرداد بهار در گفت‌وگو با عباس مخبر، ۱۴۰۴/۸/۲۴
• همشهری آنلاین: مهرداد بهار؛ اسطوره اسطوره‌شناسی ایران، ۲۴ آبان ۱۳۹۷
• خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): مهرداد بهار نخستین تحلیل‌گر اسطوره‌های ایرانی بود، ۲۲ آبان ۱۳۹۷
• عصر ایران: پدر اسطوره‌شناسی ایران کیست؟، ۱۵ خرداد ۱۴۰۳
• روزنامة اعتماد: مهرداد بهار، دانش‌پژوهی ژرف‌اندیش، ۲۴ آبان ۱۴۰۰
• مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی: ماجرای دلبستگی مهرداد بهار به اسطوره و تاریخ چه بود؟، ۲۹ آبان ۱۴۰۳