قرآن و ولایت فقیه

قرآن و ولایت فقیه، اثر احمد آذری قمی (1302-1377ش)، کتابی است در تبیین و اثبات مبانی قرآنی ولایت مطلقه فقیه و پاسخگویی به شبهات و استدلال‌های مخالفان این نظریه.

قرآن و ولایت فقیه
پدیدآوران	آذری قمی، احمد (نويسنده)
عنوان‌های دیگر	ولایت فقیه از دیدگاه قرآن کریم
ناشر	دار العلم
مکان نشر	ایران - قم
سال نشر	13سده
چاپ	1
شابک	‎-
موضوع	ولایت فقیه - جنبه‏‌های قرآنی
زبان	عربی - فارسی
تعداد جلد	1
کد کنگره	/آ4و8 104 BP
نورلایب	مطالعه و دانلود pdf

ساختار

کتاب در یک جلد تدوین شده و پس از مقدمه، شامل دو بخش اصلی با عناوین «بررسی و نقد نظرات مخالفین ولایت مطلقه فقیه از دیدگاه قرآن کریم» و «اثبات ولایت فقیه از دیدگاه قرآن کریم» است.

گزارش محتوا

نویسنده در مقدمه به ضرورت بحث از ولایت فقیه به‌عنوان یکی از ضروریات فقه اسلام اشاره کرده و هدف از نگارش کتاب را نقد نظرات التقاطی و تبیین حقیقت بر اساس آیات قرآن بیان می‌کند‏.

بخش اول: بررسی و نقد نظرات مخالفین ولایت مطلقه فقیه از دیدگاه قرآن کریم: این بخش، به واکاوی ادله کسانی می‌پردازد که با تمسک به برخی آیات قرآن، سعی در نفی یا محدود کردن ولایت فقیه دارند. نویسنده در این قسمت، در سرفصل‌ها و عناوین مختلف، شبهات را بیان کرده و به آنها پاسخ داده است که مهم‌ترین آنها عبارتند از:

1. نقد تمسک به آیات نفی پیروی بدون علم: مخالفان با استناد به آیه ۳۶ سوره اسراء، ولایت فقیه را تعبدی کورکورانه می‌نامند. نویسنده، پاسخ می‌دهد که ولایت فقیه از باب رجوع به «اهل خبره» است و اطاعت از ولی‌فقیه، اطاعتی عالمانه برای حفظ نظم و مصلحت جامعه است، نه تقلیدی بی‌دلیل.
2. بررسی شبهه «لا إكراه في الدين»: با استناد به آیه ۲۵۶ سوره بقره، ادعا شده که حکومت فقیه با آزادی انسان منافات دارد. نویسنده، تبیین می‌کند که این آیه، ناظر به عقیده قلبی است، اما در مقام عمل اجتماعی، اجرای احکام الهی و حدود شرعی برای جلوگیری از فساد، نیازمند قدرت اجرایی و قاهریت حکومت است.
3. نقد انحصار وظیفه پیامبر(ع) در ابلاغ: برخی با استناد به آیاتی نظیر «ما علی الرسول إلا البلاغ»، وظیفه رهبری را تنها هدایتگری می‌دانند. نویسنده با نقد این دیدگاه ثابت می‌کند که سیره پیامبر(ص) و آیات دیگر نشان‌دهنده لزوم تشکیل حکومت و برخورد قاطع با متجاوزان به حقوق مردم است.
4. تبیین جایگاه «امانت» و «شورا»: نویسنده در پاسخ به شبهات پیرامون آیه ۵۸ سوره نساء و آیه شورا، تأکید می‌کند که حکومت، امانتی الهی در دست فقهاست و شورا هرگز به معنای نفی ولایت مطلقه و اختیارات حکومتی فقیه در امور سیاسی و اقتصادی نیست.
5. رابطه عقل و شرع در حکومت: سرفصل مهم دیگر این بخش، بررسی حجیت عقل در استنباط احکام حکومتی است؛ نویسنده، معتقد است عقل بر ضرورت وجود حاکم برای صیانت از مصالح عامه حکم می‌کند.

بخش دوم: اثبات ولایت فقیه از دید قرآن کریم: نویسنده در این بخش، با رویکردی ایجابی و تفسیری، مبانی اثبات ولایت فقیه را در قالب سرفصل‌ها و دلایل هجده‌گانه تبیین می‌کند:

تحلیل واژگانی (امر و ولیّ): پیش از ورود به آیات، نویسنده به بررسی لغوی «امر» به معنای فرمان حکومتی و «ولیّ» به معنای سرپرست و صاحب‌اختیار می‌پردازد تا بار سیاسی این کلمات را در قرآن روشن سازد.

دلیل اول؛ فریضه امر به معروف و نهی از منکر: نویسنده استدلال می‌کند که تحقق کامل معروف و برچیدن منکر در سطح جامعه، بدون قدرت اجرایی و ولایت حکومتی ممکن نیست؛ لذا آیات مربوطه، دلالت بر ولایت فقیه به‌عنوان مجری اصلی این فریضه دارند. وی بر وجوب کفایی این مقام برای فقها تأکید می‌کند.

دلیل دوم؛ ولایت بر اجرای حدود و تعزیرات: با استناد به آیات سوره توبه، نویسنده ثابت می‌کند که حاکم اسلامی حق دارد برای جلوگیری از محرمات و مفاسد اجتماعی، از قدرت قهریه و تنبیهات مالی و بدنی استفاده کند.

دلیل سوم؛ نفی حاکمیت جاهلیت: نویسنده با استناد به آیه ۴۴ سوره مائده، حکومت‌های غیر الهی را مصداق «طاغوت» دانسته و تنها حکومت منطبق بر حکم الهی را که توسط فقها اداره می‌شود، مشروع می‌داند.

دلیل چهارم؛ ویژگی‌های حاکم اسلامی: در این بخش، صفات لازم برای رهبری جامعه بر اساس آیات قرآن (مانند علم و تقوا) بررسی شده و انطباق آن‌ها بر فقیه جامع‌الشرایط اثبات می‌گردد.

دلیل پنجم؛ آیه اولوالامر: نویسنده با تفسیری جامع از آیه ۵۹ سوره نساء، وجوب اطاعت از اولوالامر را تبیین کرده و فقها را به‌عنوان نواب عام معصومین(ع)، مصداق صاحبان امر در زمان غیبت معرفی می‌کند.

دلیل ششم؛ اولویت پیامبر(ص) و استمرار آن: با تحلیل آیه ۶ سوره احزاب (النبي أولی بالمؤمنين من أنفسهم)، نویسنده ثابت می‌کند که این اولویت در تصرف و ولایت، یک مقام حکومتی است که به نواب معصومین یعنی فقها منتقل شده است.

دلیل هفتم؛ وراثت راه انبیا: بررسی سیره حضرت ابراهیم(ع) و دیگر پیامبران نشان می‌دهد که آرمان دین، تشکیل حکومت توحیدی است و ولایت فقیه تداوم همین مسیر تاریخی است.

دلیل هشتم؛ فطری بودن ولایت: نویسنده در پایان، ولایت و سرپرستی جامعه توسط عالم عادل را امری فطری و عقلی می‌داند که قرآن بر آن صحه گذاشته است.

آیه 25 سوره حدید، آیه «إن الحكم إلا لله» در سوره یوسف و 40 و 57 سوره انعام، آیه فوز مطیع خدا و رسول، آیه مالکیت خداوند نسبت به آنچه در آسمان‌ها و زمین است، آیه‌ای که هر قومی را صاحب هادی می‌داند، آیه دستور به تقوا و همراه بودن با صادقین، آیه درباره سلب اختیار مؤمنین پس از حکم خدا و رسولش، آیه دستور اصلاح میان دو طایفه از مؤمنین، آیه مشاورت پیامبر(ص) با امت و آیه خلافت داود در روی زمین، دیگر ادله مطرح‌شده در این بخش از کتاب می‌باشد.

منابع مقاله

مقدمه و متن کتاب.