کتاب الإيمان

کتاب الایمان، اثر ابو عبدالله محمد بن اسحاق بن محمد بن مندة (۳۱۰- ۳۹۵ ق)، یکی از آثار جامع و کهن در حوزه عقاید اسلامی است که به تبیین دقیق مفهوم ایمان، ارکان و متعلقات آن بر اساس آیات قرآن و انبوه‌ روایات نبوی می‌پردازد.

کتاب الإيمان
پدیدآوران	ابن منده، محمد بن اسحاق (نويسنده) فقیهی، علی بن محمد (محقق)
ناشر	مؤسسة الرسالة
مکان نشر	لبنان - بیروت
سال نشر	1406ق - 1985م
چاپ	2
موضوع	ایمان
زبان	عربی
تعداد جلد	2
کد کنگره	BP ‎225‏/‎‏الف‎‏2‎‏الف‎‏9
نورلایب	مطالعه و دانلود pdf

سبک نگارش

شیوه نگارش کتاب دارای سه ویژگی کلیدی زیر است: پایبندی به ذکر اسناد کامل (روش محدثان): نویسنده در نقل هر آیه، حدیث یا اثر از صحابه و تابعین، سلسله سند کامل را ذکر کرده است. وی گاهی یک حدیث را به جهت استدلال به بخشی از آن، ذیل فصل‌های مختلفی ذکر کرده است. نویسنده در سرتاسر کتاب نخست عناوین را ذکر کرده سپس احادیث مطابق به عنوان‌ها به همراه سند در ذیل آنها آورده است.

اهمیت کتاب

ارزشمندی این اثر را می‌توان در سه مورد زیر خلاصه کرد:

این کتاب که در قرن چهارم هجری تألیف شده، از قدیمی‌ترین و غنی‌ترین منابع در موضوع ایمان و عقاید است که به جهت کثرت سماعات آن و جایگاه آن نزد علمای سلف در شناخت سنت و مسائل مختلف عقیدتی و رد بر شبهات از اعتبار علمی بالایی برخوردار است.

از دیگر وجوه اهمیت کتاب تثبیت حجیت اخبار آحاد در مسائل اعتقادی: این اثر از مهم‌ترین مراجعی است که ثابت می‌کند در پذیرش مسائل عقیدتی، تفاوتی میان خبر متواتر و خبر واحد (در صورت صحت) وجود ندارد و هر دو منبعی برای شناخت حقیقت هستند.

ساختار

کتاب با مقدمه مفصلی از محقق آغاز و مطالب در صد و نه باب، عرضه شده است که در هر یک، نویسنده روایات را بر اساس موضوعات جزئی ایمان دسته‌بندی کرده است.

گزارش محتوا

مقدمه تحقیق شامل دوقسمت است. در قسمت نخست آن به شرح حال و زندگانی ابن منده پرداخته شده و در قسمت دوم از کتاب الایمان و روش تحقیق در آن سخن به میان آمده است. پیش از این محقق مطالبی درباره عقیده مطرح کرده و ضمن آن به علت گزینش موضوع تحقیق اشاره کرده است.

نویسنده در بخش‌های نخستین کتاب به تعریف بنیادین ایمان و اسلام پرداخته و با استناد به روایات مشهوری همچون حدیث جبرئیل، به تبیین تفاوت‌ها و نسبت‌های میان ایمان، اسلام و احسان می‌پردازد. وی با ارائه روایات متعدد، ایمان را حقیقتی می‌داند که شامل تصدیق قلبی و شهادت زبانی است.

بخش قابل توجهی از محتوای کتاب به تبیین ارکان ایمان از جمله ایمان به خداوند، کتب آسمانی، فرستادگان الهی و روز بازپسین اختصاص دارد. نویسنده به طور ویژه بر مسئله ایمان به قضا و قدر الهی (خیر و شر آن) تأکید کرده و روایات مربوط به بعثت، حشر و کتاب الهی را به تفصیل گزارش می‌کند.

ابن منده در فصول میانی و پایانی، به مبحث صفات الهی ورود کرده و بر اثبات صفاتی که در قرآن و سنت برای پروردگار ذکر شده، بدون تحریف یا تشبیه، اصرار می‌ورزد. وی در این مسیر به رد آرای گروه‌هایی نظیر جهمیه و معتزله پرداخته و مسائلی همچون رؤیت خداوند در آخرت و شفاعت را با تکیه بر متون حدیثی تبیین می‌نماید .

گزارش آرای فرقه‌های مختلف کلامی مانند خوارج، شیعه، قدریه و مرجئه و نقد دیدگاه‌های آنان در مورد مرتکب گناه کبیره و سرنوشت مؤمنان از دیگر محورهای اصلی این اثر است. نویسنده تلاش می‌کند تا با ارائه نصوص صریح، موضع اهل سنت را در برابر انحرافات عقیدتی این گروه‌ها روشن سازد.

منابع مقاله

مقدمه و متن کتاب.