امام هادی علیه‌السلام

امام هادی (ع)
نام‌های دیگر	علی بن محمد النقی
نام پدر	امام محمد تقی (جواد)
نام مادر	سمانه مغربیه (ام الفضل)
ولادت	۱۵ ذی‌الحجه ۲۱۲ قمری، صریا (اطراف مدینه)
شهادت	۳ رجب ۲۵۴ قمری، سامرا
کنیه‌ها	ابوالحسن ثالث
القاب	هادی، نقی، عالم، فقیه، امین، طیب، متوکل، عسکری، نجیب
مدت امامت	۳۳ سال (۲۲۰-۲۵۴ ق)
همسر(ان)	سوسن (سلیل) مادر امام حسن عسکری
فرزندان	امام حسن عسکری، حسین، محمد، جعفر (کذاب)، عایشه (علیه)
مدفن	سامرا (عراق)
آثار	زیارت جامعه کبیره، دعاها و زیارات متعدد، احادیث و پاسخ‌های علمی
امام علی علیه‌السلام امام حسن علیه‌السلام امام حسین علیه‌السلام امام سجاد علیه‌السلام امام محمدباقر علیه‌السلام امام جعفر صادق علیه‌السلام امام موسی کاظم علیه‌السلام امام رضا علیه‌السلام امام جواد علیه‌السلام امام هادی علیه‌السلام امام حسن عسکری علیه‌السلام امام مهدی عجل‌الله‌تعالی‌فرجه

امام علی بن محمد بن علی بن موسی(ع) (212-254ق)، معروف به امام هادی و نقی، دهمین امام شیعیان اثناعشری است که در ۱۵ ذی‌الحجه سال ۲۱۲ق در صریا (اطراف مدینه) متولد شد. پدرش امام جواد(ع) و مادرش سمانه مغربیه (ام الفضل) بود. در هشت سالگی پس از شهادت پدر به امامت رسید و دوران ۳۳ ساله امامتش مصادف با حکومت شش خلیفه عباسی (معتصم، واثق، متوکل، منتصر، مستعین و معتز) بود. در سال ۲۳۳ق به دستور متوکل از مدینه به سامرا منتقل و تحت نظارت قرار گرفت. سازمان وکالت را توسعه داد و با فرقه‌های انحرافی مانند غلات، صوفیه و واقفیه مبارزه کرد. زیارت جامعه کبیره از مهم‌ترین میراث علمی اوست. در سوم رجب سال ۲۵۴ق در سن ۴۱ سالگی در سامرا به دستور معتز عباسی مسموم و به شهادت رسید و در خانه خود در سامرا مدفون شد. از او پنج فرزند به نام‌های امام حسن عسکری(ع)، حسین، محمد، جعفر (کذاب) و عایشه به جای ماند.

ولادت

امام علی بن محمد النقی الهادی (ع) در روز ۱۵ ذی‌الحجه سال ۲۱۲ هجری قمری در منطقه «صریا» در اطراف مدینه منوره دیده به جهان گشود. برخی منابع نیز ولادت ایشان را در روز جمعه دوم یا پنجم رجب همان سال ذکر کرده‌اند. پدر بزرگوارش امام محمدتقی (جواد) (ع) نهمین امام شیعیان و مادر گرامیش بانوی پرهیزکار «سمانه مغربیه» بود که به «سیده» و «ام الفضل» نیز معروف بود. امام هادی(ع) در خاندان نبوت و امامت رشد یافت و از همان کودکی نشانه‌های علم و کمال در او آشکار بود.

عصر امام هادی(ع)

امام هادی (ع) در دوران امامت ۳۳ ساله خود با شش خلیفه عباسی معاصر بود: معتصم (۲۱۸-۲۲۷ ق)، واثق (۲۲۷-۲۳۲ ق)، متوکل (۲۳۲-۲۴۸ ق)، منتصر (۶ ماه)، مستعین (۲۴۸-۲۵۲ ق) و معتز (۲۵۲-۲۵۵ ق)..

متوکل عباسی در سال ۲۳۳ قمری امام را از مدینه به سامرا احضار کرد تا تحت نظارت مستقیم قرار گیرد.. امام با حفظ موضع عزت‌مندانه و استفاده از تقیه، از افتادن در دام خلفا اجتناب می‌کرد. هنگامی که متوکل قصد داشت امام را در مجالس شراب حاضر کند، امام مقاومت نمود و متوکل اعتراف کرد: «موضوع ابن الرضا مرا خسته و درمانده کرد، او از میگساری و همنشینی با من سرباز می‌زند»..

ویژگی‌های اخلاقی و فضایل

۱. عبادت و زهد

امام هادی (علیه السلام) به عبادت و زهد شهرت داشتند. ابن کثیر درباره ایشان می‌نویسد: "او عابدی وارسته و زاهدی بی‌همتا بود". ایشان شبانگاه به مناجات الهی برمی‌خاستند و پیوسته این دعا را تکرار می‌کردند: "الهی! گنهکاری بر تو وارد شده و تهیدستی به تو روی آورده است؛ تلاشش را بی‌نتیجه مگردان و او را مورد عنایت و رحمت خویش قرار ده و از لغزشش درگذر".

۲. زهد و تجرد از دنیا

امام هادی (علیه السلام) به زهد و تجرد از مباهج زندگی دنیا معروف بودند. منزل ایشان در مدینه و سامراء خالی از هرگونه اثاث بود و شرطه متوکل بارها منزل ایشان را تفتیش کردند اما چیزی از رغایب زندگی نیافتند. سبط ابن الجوزی می‌گوید: "علی الهادی میل به دنیا نداشت و ملازم مسجد بود. وقتی دارش را تفتیش کردند، جز مصاحف و ادعیه و کتب علم نیافتند".

۳. کرم و سخاوت

امام هادی (علیه السلام) از اندی‌ترین مردم کف و بیشترین بر و احسان به فقرا بودند. نمونه‌هایی از جود ایشان:

هنگامی که احمد بن اسحاق اشعری از دین خود شکایت کرد، امام به وکیل خود دستور داد سی هزار دینار به او و به هر یک از همراهانش نیز همین مقدار بدهد. ابن شهرآشوب درباره این مکارم علوی می‌گوید: "این معجزه‌ای است که جز پادشاهان کسی بر آن توانا نیست و ما هرگز چنین عطایی نشنیده‌ایم".

اعرابی به ایشان مراجعه کرد و از دین سنگین خود شکایت نمود. امام با تدبیر خاصی سی هزار درهم برای او فراهم کرد.

۴. صبر و استقامت

امام هادی (علیه السلام) در برابر محنت‌های دنیا صبر کردند. متوکل عباسی انواع تنکیل و اضطهاد را بر ایشان روا داشت، اما امام صابر و ممتحن بودند.

۵. ارشاد و هدایت

از معالی اخلاق امام هادی (علیه السلام) ارشاد ضال به راه حق بود. ایشان ابوالحسن بصری معروف به ملاّح را که واقفی بود و تنها به امامت امام موسی بن جعفر (علیه السلام) قائل بود، هدایت کردند.

۶. تکريم علما

امام هادی (علیه السلام) علما را تکریم می‌کردند. ایشان عالمی از شیعیان را که با ناصبی مناظره کرده و او را مغلوب ساخته بود، گرامی داشتند و در مجلسی که سادات علوی و عباسی حضور داشتند، او را بر دست نشاندند.

7. نظرات دانشمندان درباره ایشان

یافعی: "کان علیه السلام متعبداً فقیهاً اماماً" - امام هادی امامی بود فقیه و متعبد.

ابن صباغ مالکی: "فضیلت ابوالحسن علی بن محمد هادی زبانزد خاص و عام است و آوازه فضلش سراسر گیتی را در نوردیده است... حضرتش مستجمع مکارم و معالی اخلاق است".

ابن شهرآشوب: "امام علیه السلام از همه خوش‌سیماتر و راستگوتر بود. زیبایی ایشان دلها را ربوده و کلام ایشان از دور خردها را سرگشته می‌کرد".

ابن حجر: "و کان وارث أبیه علماً و سخاءً" - او در دانش و بخشش وارث پدرش بود.

فعالیت‌های علمی و فرهنگی

مبارزه با فرقه‌های انحرافی: امام هادی (ع) به شدت با غلات که برای ائمه مقام الوهیت قائل بودند مبارزه کرد. ایشان درباره علی بن حسکه قمی فرمود: «ابن حسکه که لعنت خدا بر او باد دروغ گفته است... سوگند به خدا، پروردگار، محمد (ص) و پیامبران پیش از او را، جز به آیین یکتاپرستی نفرستاده است». همچنین با صوفیه و واقفیه نیز به مبارزه پرداخت.

امام هادی (ع) در برابر فرقه‌های مختلف منحرف موضع قاطع داشت. ایشان با «جبریه» که معتقد به جبر در افعال انسان بودند مبارزه کرد و در نامه‌ای مفصّل به شیعیان درباره مسئله جبر و تفویض فرمود: «کسى که معتقد به جبر است، معنايش این است که خداوند بندگان خود را به گناه مجبور می‌کند؛ سپس آنان را به خاطر انجام گناه مجازات می‌کند». همچنین با بحث بی‌فایده خلق قرآن که در آن زمان رایج بود مخالفت کرد و آن را بدعت خواند.

در برابر صوفیه نیز موضع سختی داشت. روزی در مسجدالنبی گروهی از صوفیان را دید و به یارانش فرمود: «به این فریبکاران توجه نکنید. آنان جانشینان شیاطین و ویرانگران بنیادهای دین هستند».

سازماندهی وکالت: امام برای حفظ ارتباط با شیعیان، سازمان وکالت را توسعه داد و ساماندهی کرد. این سازمان در چهار منطقه فعالیت داشت: ۱) بغداد، مدائن و کوفه ۲) بصره و اهواز ۳) قم و همدان ۴) حجاز، یمن و مصر.

امام هادی(ع) با هدف ایجاد مجرای مطمئن در جمع‌آوری خمس، زکات و نذورات، پاسخگویی به سؤال‌های فقهی و اعتقادی شیعیان و توجیه سیاسی آنان، برقراری پل ارتباطی میان مردم و امام(ع) و زمینه‌سازی برای زمان غیبت، می‌کوشیدند در سازمان وکالت انسجام و هماهنگی به وجود آورند. از جمله وکلای معروف امام هادی(ع) می‌توان به «فارس بن حاتم قزوینی» و «علی بن جعفر همانی» اشاره کرد که در سامرا واسطه بین شیعیان مناطق جبال و امام بودند.

میراث علمی: امام هادی(ع) زیارت جامعه کبیره را که یکی از عظیم‌ترین، زیباترین، کامل‌ترین متون امام‌شناسی است، به شیعیان آموخت. علامه مجلسی دوم درباره این زیارت می‌گوید: «صحیح‌ترین زیارات از نظر متن و سند، زیارت جامعه کبیره است».

زیارت جامعه کبیره تنها یک زیارت ساده نیست، بلکه امام هادی(ع) در این زیارت، به گونه‌ای خاص، عقاید شیعه را منقح نموده و آن را غیر مستقیم بیان داشته‌اند، نیز به طور ضمنی، تمام عقاید انحرافی فرق باطله غیر شیعه دوازده امامی را تخطئه نموده‌اند. این زیارت‌نامه در واقع کوتاه‌ترین و کامل‌ترین متن امام‌شناسی است که به روشنی مرزهای توحید، نبوت و امامت را مشخص کرده است.

شهادت

امام هادی(ع) در روز دوشنبه سوم رجب سال ۲۵۴ هجری قمری در سامرا به شهادت رسید. ایشان توسط معتز عباسی مسموم شد و در چهل و یک سالگی به درجه شهادت نائل آمد. پیکر مطهر آن حضرت در خانه‌اش در سامرا به خاک سپرده شد و امام حسن عسکری (ع) بر پیکر پدر نماز خواند.

تاریخ‌نویسان در روز شهادت آن حضرت اختلاف کرده‌اند. برخی ۲۵ یا ۲۶ جمادی الآخر و برخی سوم رجب را ذکر کرده‌اند، اما همگی بر این نکته اتفاق‌نظر دارند که آن حضرت در سال ۲۵۴ هجری قمری از دنیا رفته است. برخی منابع نیز شهادت ایشان را در روز شنبه سوم رجب ذکر کرده‌اند.

فرزندان

امام هادی (ع) چهار پسر و یک دختر داشتند. پسران آن حضرت عبارتند از: ۱. امام حسن عسکری (ع) - امام یازدهم شیعیان ۲. حسین ۳. محمد (ابوجعفر) - که در زمان حیات پدر از دنیا رفت ۴. جعفر (معروف به کذاب)

دختر ایشان نیز عایشه یا علیه نام داشت.

جعفر بن علی معروف به جعفر کذاب، پس از شهادت امام حسن عسکری (ع) ادعای امامت کرد و به همین سبب به «کذاب» معروف شد. امام هادی(ع) درباره او فرمود: «از فرزندم، جعفر، دوری کنید. آگاه باشید! همانا نسبت او [به من]، همچون حام به نوح است». برخی منابع نیز اشاره کرده‌اند که جعفر سرانجام توبه کرد و توقیعی از ناحیه مقدسه درباره او صادر شد که فرمود: «عمويش، جعفر و فرزندانش، همانند برادران حضرت يوسف، سرانجام كار، توبه كرده‌اند».

آثار

زیارت جامعه کبیره: مهم‌ترین اثر امام در زمینه امام‌شناسی که کوتاه‌ترین و کامل‌ترین متن امام‌شناسی است و مرزهای توحید، نبوت و امامت را مشخص کرده است. این زیارت‌نامه حاوی بخش‌های مهمی از جمله شهادت به توحید، نبوت و امامت، ابراز ایمان راسخ به حقانیت اهل‌بیت، توبه از گناهان و آرزوی شفاعت است.

دعاها و زیارات متعدد: از جمله زیارت امام هادی(ع) و دیگر زیارات که برای تبیین جایگاه واقعی اهل بیت و گسترش مکتب تشیع تنظیم شده‌اند.

احادیث و پاسخ‌های علمی: در زمینه‌های فقهی، کلامی و اعتقادی که در منابع حدیثی شیعه ثبت شده است. از جمله نامه مفصلی که امام درباره مسئله جبر و تفویض نوشت و در آن به تبیین نظریه «امر بین الامرین» پرداخت.

نامه‌ها و توقیعات: به شیعیان در مناطق مختلف که حاوی رهنمودهای دینی و سیاسی بود.

تعالیم و رهنمودهای اخلاقی و اجتماعی: از جمله سخنان حکمت‌بار امام که نمونه‌هایی از آن عبارتند از:

هرکس در امور خود مشورت نکند، زیان خواهد دید. محبوب‌ترین برادران من در نزد من کسانی هستند که عیوب مرا به من هدیه دهند! شوخی و مسخره‌گری، سرگرمی و تفریح بی‌خردان است. کسی که در پناه خدا زندگی کند، ناراحتی‌ها بر او آسان می‌شود.

منابع مقاله

• پیشوایی، مهدی، سیره پیشوایان، قم: مؤسسه امام صادق علیه السلام، 1397 هجری شمسی.
• جعفریان، رسول، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، قم: انصاریان، ۱۳۸۱ش.
• الهامی، داود، سیری در تاریخ تشیع، قم: مکتب اسلام، 1375ش.
• حکیم، منذر، پیشوایان هدایت، قم: مجمع جهانی اهل بیت، ۱۳۸۷ش.
• حلوانی، حسین بن محمد، نزهة الناظر و تنبيه الخاطر، قم - ایران: انتشارات مؤسسه امام مهدی (عج)، ۱۴۰۸ هجری قمری
• رفیعی، علی، تاریخ تحلیلی پیشوایان، تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل، ۱۳۸۹ش.
• غروی نایینی، نهله، تاریخ حدیث شیعه (تا قرن پنجم)، قم - ایران: شيعه شناسی، 1386ش.
• رحمتی شهرضا، محمد، نغمه عاشقی: ده مجلس پیرامون شرح زیارت جامعه کبیره، قم - ایران: پيام علمدار،

1384ش.

• دهقان، اکبر، آینه کمال: زندگانی چهارده معصوم، قم: آستانه مقدسه حضرت فاطمه معصومه سلام الله عليها. انتشارات زائر، 1386ش.
• امین، محسن، فی رحاب ائمه اهل البیت، بیروت: دارالتعارف للمطبوعات، ۱۴۰۳ق.
• جباری، محمدرضا، سازمان وکالت و نقش آن در عصر ائمه (علیهم السلام)، قم - ایران: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1382ش.
• جزایری، نعمت الله، قصص الانبیاء (به ضمیمه زندگانی چهارده معصوم)، قم: انتشارات هجرت، ۱۳۷۷ش.
• محمدی ری‌شهری، محمد، شرح زيارت جامعه کبيره، یا، تفسیر قرآن ناطق، قم: مؤسسه علمی فرهنگی دار الحديث. سازمان چاپ و نشر، 1390ش.
• فقیه محمدی جلالی، محمدمهدی، مزارات فرزندان ائمه در عراق، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۵ش.
• ملک احمدی، علی‌بمان، تاریخ پیامبر و اهل بیت علیهم السلام: مرکز بين‌المللی ترجمه و نشر المصطفی (ص)، 1432 هجری قمری.
• الهی‌زاده، محمدحسن، تدبری در سیره تاریخی أهل بیت علیهم السلام، مشهد مقدس - ایران: آستان قدس رضوی. شرکت به نشر، 1390ش.
• باقریان موحد، رضا، کتابشناسی زیارت، قم: انتشارات مشعر، 1387ش.
• قمی، عباس، نگاهی بر زندگی چهارده معصوم علیهم‌السلام: ترجمه انوار البهیه، مترجم: محمد محمدی اشتهاردی، قم: انتشارات ناصر، 1380ش.

قرشی، باقر شریف، اخلاق النبی و اهل بیته، قم - ایران: انتشارات مهر امیرالمؤمنین (علیه‌السلام)، 1425 هجری قمری|2004 میلادی

• ظهیری، علی‌اصغر، بر کرانه عصمت، قم: انتشارات زائر، ۱۳۸۵ش.
• ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول، ترجمه: بهروز یدالله‌پور، قم: انتشارات هجرت، ۱۳۸۵ش.
• یدالله‌پور، بهروز، پژوهشی در صدور و محتوای «زیارت جامعه کبیره»، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۵ش.