امام هادی علیهالسلام
امام علی بن محمد بن علی بن موسی(ع) (212-254ق)، معروف به امام هادی و نقی، دهمین امام شیعیان اثناعشری است که در ۱۵ ذیالحجه سال ۲۱۲ق در صریا (اطراف مدینه) متولد شد. پدرش امام جواد(ع) و مادرش سمانه مغربیه (ام الفضل) بود. در هشت سالگی پس از شهادت پدر به امامت رسید و دوران ۳۳ ساله امامتش مصادف با حکومت شش خلیفه عباسی (معتصم، واثق، متوکل، منتصر، مستعین و معتز) بود. در سال ۲۳۳ق به دستور متوکل از مدینه به سامرا منتقل و تحت نظارت قرار گرفت. سازمان وکالت را توسعه داد و با فرقههای انحرافی مانند غلات، صوفیه و واقفیه مبارزه کرد. زیارت جامعه کبیره از مهمترین میراث علمی اوست. در سوم رجب سال ۲۵۴ق در سن ۴۱ سالگی در سامرا به دستور معتز عباسی مسموم و به شهادت رسید و در خانه خود در سامرا مدفون شد. از او پنج فرزند به نامهای امام حسن عسکری(ع)، حسین، محمد، جعفر (کذاب) و عایشه به جای ماند.
| امام هادی (ع) | |
|---|---|
| نامهای دیگر | علی بن محمد النقی |
| نام پدر | امام محمد تقی (جواد) |
| نام مادر | سمانه مغربیه (ام الفضل) |
| ولادت | ۱۵ ذیالحجه ۲۱۲ قمری، صریا (اطراف مدینه) |
| شهادت | ۳ رجب ۲۵۴ قمری، سامرا |
| کنیهها | ابوالحسن ثالث |
| القاب | هادی، نقی، عالم، فقیه، امین، طیب، متوکل، عسکری، نجیب |
| مدت امامت | ۳۳ سال (۲۲۰-۲۵۴ ق) |
| همسر(ان) | سوسن (سلیل) مادر امام حسن عسکری |
| فرزندان | امام حسن عسکری، حسین، محمد، جعفر (کذاب)، عایشه (علیه) |
| مدفن | سامرا (عراق) |
| آثار | زیارت جامعه کبیره، دعاها و زیارات متعدد، احادیث و پاسخهای علمی |
ولادت
امام علی بن محمد النقی الهادی (ع) در روز ۱۵ ذیالحجه سال ۲۱۲ هجری قمری در منطقه «صریا» در اطراف مدینه منوره دیده به جهان گشود[۱]. برخی منابع نیز ولادت ایشان را در روز جمعه دوم یا پنجم رجب همان سال ذکر کردهاند[۲]. پدر بزرگوارش امام محمد تقی (جواد) (ع) نهمین امام شیعیان و مادر گرامیش بانوی پرهیزکار «سمانه مغربیه» بود که به «سیده» و «ام الفضل» نیز معروف بود[۳]. امام هادی(ع) در خاندان نبوت و امامت رشد یافت و از همان کودکی نشانههای علم و کمال در او آشکار بود.
عصر امام هادی(ع)
امام هادی (ع) در دوران امامت ۳۳ ساله خود با شش خلیفه عباسی معاصر بود: معتصم (۲۱۸-۲۲۷ ق)، واثق (۲۲۷-۲۳۲ ق)، متوکل (۲۳۲-۲۴۸ ق)، منتصر (۶ ماه)، مستعین (۲۴۸-۲۵۲ ق) و معتز (۲۵۲-۲۵۵ ق).[۴].
متوکل عباسی در سال ۲۳۳ قمری امام را از مدینه به سامرا احضار کرد تا تحت نظارت مستقیم قرار گیرد.[۵]. امام با حفظ موضع عزتمندانه و استفاده از تقیه، از افتادن در دام خلفا اجتناب میکرد. هنگامی که متوکل قصد داشت امام را در مجالس شراب حاضر کند، امام مقاومت نمود و متوکل اعتراف کرد: «موضوع ابن الرضا مرا خسته و درمانده کرد، او از میگساری و همنشینی با من سرباز میزند».[۶].
ویژگیهای اخلاقی و فضایل
۱. عبادت و زهد
امام هادی (علیه السلام) به عبادت و زهد شهرت داشتند. ابن کثیر درباره ایشان مینویسد: "او عابدی وارسته و زاهدی بیهمتا بود"[۷]. ایشان شبانگاه به مناجات الهی برمیخاستند و پیوسته این دعا را تکرار میکردند: "الهی! گنهکاری بر تو وارد شده و تهیدستی به تو روی آورده است؛ تلاشش را بینتیجه مگردان و او را مورد عنایت و رحمت خویش قرار ده و از لغزشش درگذر"[۸].
۲. زهد و تجرد از دنیا
امام هادی (علیه السلام) به زهد و تجرد از مباهج زندگی دنیا معروف بودند. منزل ایشان در مدینه و سامراء خالی از هرگونه اثاث بود و شرطه متوکل بارها منزل ایشان را تفتیش کردند اما چیزی از رغایب زندگی نیافتند[۹]. سبط ابن الجوزی میگوید: "علی الهادی میل به دنیا نداشت و ملازم مسجد بود. وقتی دارش را تفتیش کردند، جز مصاحف و ادعیه و کتب علم نیافتند"[۱۰].
۳. کرم و سخاوت
امام هادی (علیه السلام) از اندیترین مردم کف و بیشترین بر و احسان به فقرا بودند. نمونههایی از جود ایشان:
هنگامی که احمد بن اسحاق اشعری از دین خود شکایت کرد، امام به وکیل خود دستور داد سی هزار دینار به او و به هر یک از همراهانش نیز همین مقدار بدهد. ابن شهرآشوب درباره این مکارم علوی میگوید: "این معجزهای است که جز پادشاهان کسی بر آن توانا نیست و ما هرگز چنین عطایی نشنیدهایم"[۱۱].
اعرابی به ایشان مراجعه کرد و از دین سنگین خود شکایت نمود. امام با تدبیر خاصی سی هزار درهم برای او فراهم کرد[۱۲].
۴. صبر و استقامت
امام هادی (علیه السلام) در برابر محنتهای دنیا صبر کردند. متوکل عباسی انواع تنکیل و اضطهاد را بر ایشان روا داشت، اما امام صابر و ممتحن بودند[۱۳].
۵. ارشاد و هدایت
از معالی اخلاق امام هادی (علیه السلام) ارشاد ضال به راه حق بود. ایشان ابوالحسن بصری معروف به ملاّح را که واقفی بود و تنها به امامت امام موسی بن جعفر (علیه السلام) قائل بود، هدایت کردند[۱۴].
۶. تکريم علما
امام هادی (علیه السلام) علما را تکریم میکردند. ایشان عالمی از شیعیان را که با ناصبی مناظره کرده و او را مغلوب ساخته بود، گرامی داشتند و در مجلسی که سادات علوی و عباسی حضور داشتند، او را بر دست نشاندند[۱۵].
7. نظرات دانشمندان درباره ایشان
یافعی: "کان علیه السلام متعبداً فقیهاً اماماً" - امام هادی امامی بود فقیه و متعبد[۱۶].
ابن صباغ مالکی: "فضیلت ابوالحسن علی بن محمد هادی زبانزد خاص و عام است و آوازه فضلش سراسر گیتی را در نوردیده است... حضرتش مستجمع مکارم و معالی اخلاق است"[۱۷].
ابن شهرآشوب: "امام علیه السلام از همه خوشسیماتر و راستگوتر بود. زیبایی ایشان دلها را ربوده و کلام ایشان از دور خردها را سرگشته میکرد"[۱۸].
ابن حجر: "و کان وارث أبیه علماً و سخاءً" - او در دانش و بخشش وارث پدرش بود[۱۹].
فعالیتهای علمی و فرهنگی
مبارزه با فرقههای انحرافی: امام هادی (ع) به شدت با غلات که برای ائمه مقام الوهیت قائل بودند مبارزه کرد. ایشان درباره علی بن حسکه قمی فرمود: «ابن حسکه که لعنت خدا بر او باد دروغ گفته است... سوگند به خدا، پروردگار، محمد (ص) و پیامبران پیش از او را، جز به آیین یکتاپرستی نفرستاده است»[۲۰]. همچنین با صوفیه و واقفیه نیز به مبارزه پرداخت.
امام هادی (ع) در برابر فرقههای مختلف منحرف موضع قاطع داشت. ایشان با «جبریه» که معتقد به جبر در افعال انسان بودند مبارزه کرد و در نامهای مفصّل به شیعیان درباره مسئله جبر و تفویض فرمود: «کسى که معتقد به جبر است، معنايش این است که خداوند بندگان خود را به گناه مجبور میکند؛ سپس آنان را به خاطر انجام گناه مجازات میکند»[۲۱]. همچنین با بحث بیفایده خلق قرآن که در آن زمان رایج بود مخالفت کرد و آن را بدعت خواند[۲۲].
در برابر صوفیه نیز موضع سختی داشت. روزی در مسجدالنبی گروهی از صوفیان را دید و به یارانش فرمود: «به این فریبکاران توجه نکنید. آنان جانشینان شیاطین و ویرانگران بنیادهای دین هستند»[۲۳].
سازماندهی وکالت: امام برای حفظ ارتباط با شیعیان، سازمان وکالت را توسعه داد و ساماندهی کرد. این سازمان در چهار منطقه فعالیت داشت: ۱) بغداد، مدائن و کوفه ۲) بصره و اهواز ۳) قم و همدان ۴) حجاز، یمن و مصر[۲۴].
امام هادی(ع) با هدف ایجاد مجرای مطمئن در جمعآوری خمس، زکات و نذورات، پاسخگویی به سؤالهای فقهی و اعتقادی شیعیان و توجیه سیاسی آنان، برقراری پل ارتباطی میان مردم و امام(ع) و زمینهسازی برای زمان غیبت، میکوشیدند در سازمان وکالت انسجام و هماهنگی به وجود آورند[۲۵]. از جمله وکلای معروف امام هادی(ع) میتوان به «فارس بن حاتم قزوینی» و «علی بن جعفر همانی» اشاره کرد که در سامرا واسطه بین شیعیان مناطق جبال و امام بودند[۲۶].
میراث علمی: امام هادی(ع) زیارت جامعه کبیره را که یکی از کاملترین متون امامشناسی است، به شیعیان آموخت[۲۷]. علامه مجلسی درباره این زیارت میگوید: «صحیحترین زیارات از نظر متن و سند، زیارت جامعه کبیره است»[۲۸].
زیارت جامعه کبیره تنها یک زیارت ساده نیست، بلکه امام هادی(ع) در این زیارت، به گونهای خاص، عقاید شیعه را منقح نموده و آن را غیر مستقیم بیان داشتهاند، نیز به طور ضمنی، تمام عقاید انحرافی فرق باطله غیر شیعه دوازده امامی را تخطئه نمودهاند[۲۹]. این زیارتنامه در واقع کوتاهترین و کاملترین متن امامشناسی است که به روشنی مرزهای توحید، نبوت و امامت را مشخص کرده است[۳۰].
شهادت
امام هادی(ع) در روز دوشنبه سوم رجب سال ۲۵۴ هجری قمری در سامرا به شهادت رسید[۳۱]. ایشان توسط معتز عباسی مسموم شد و در چهل و یک سالگی به درجه شهادت نائل آمد[۳۲]. پیکر مطهر آن حضرت در خانهاش در سامرا به خاک سپرده شد و امام حسن عسکری (ع) بر پیکر پدر نماز خواند.
تاریخنویسان در روز شهادت آن حضرت اختلاف کردهاند. برخی ۲۵ یا ۲۶ جمادی الآخر و برخی سوم رجب را ذکر کردهاند، اما همگی بر این نکته اتفاقنظر دارند که آن حضرت در سال ۲۵۴ هجری قمری از دنیا رفته است[۳۳]. برخی منابع نیز شهادت ایشان را در روز شنبه سوم رجب ذکر کردهاند[۳۴].
فرزندان
امام هادی (ع) چهار پسر و یک دختر داشتند. پسران آن حضرت عبارتند از: ۱. امام حسن عسکری (ع) - امام یازدهم شیعیان ۲. حسین ۳. محمد (ابوجعفر) - که در زمان حیات پدر از دنیا رفت ۴. جعفر (معروف به کذاب)
دختر ایشان نیز عایشه یا علیه نام داشت[۳۵].
جعفر بن علی معروف به جعفر کذاب، پس از شهادت امام حسن عسکری (ع) ادعای امامت کرد و به همین سبب به «کذاب» معروف شد. امام هادی(ع) درباره او فرمود: «از فرزندم، جعفر، دوری کنید. آگاه باشید! همانا نسبت او [به من]، همچون حام به نوح است»[۳۶]. برخی منابع نیز اشاره کردهاند که جعفر سرانجام توبه کرد و توقیعی از ناحیه مقدسه درباره او صادر شد که فرمود: «عمويش، جعفر و فرزندانش، همانند برادران حضرت يوسف، سرانجام كار، توبه كردهاند»[۳۷].
آثار
زیارت جامعه کبیره: مهمترین اثر امام در زمینه امامشناسی که کوتاهترین و کاملترین متن امامشناسی است و مرزهای توحید، نبوت و امامت را مشخص کرده است[۳۸]. این زیارتنامه حاوی بخشهای مهمی از جمله شهادت به توحید، نبوت و امامت، ابراز ایمان راسخ به حقانیت اهلبیت، توبه از گناهان و آرزوی شفاعت است[۳۹].
دعاها و زیارات متعدد: از جمله زیارت امام هادی(ع) و دیگر زیارات که برای تبیین جایگاه واقعی اهل بیت و گسترش مکتب تشیع تنظیم شدهاند.
احادیث و پاسخهای علمی: در زمینههای فقهی، کلامی و اعتقادی که در منابع حدیثی شیعه ثبت شده است. از جمله نامه مفصلی که امام درباره مسئله جبر و تفویض نوشت و در آن به تبیین نظریه «امر بین الامرین» پرداخت[۴۰].
نامهها و توقیعات: به شیعیان در مناطق مختلف که حاوی رهنمودهای دینی و سیاسی بود.
تعالیم و رهنمودهای اخلاقی و اجتماعی: از جمله سخنان حکمتبار امام که نمونههایی از آن عبارتند از:
هرکس در امور خود مشورت نکند، زیان خواهد دید. محبوبترین برادران من در نزد من کسانی هستند که عیوب مرا به من هدیه دهند! شوخی و مسخرهگری، سرگرمی و تفریح بیخردان است. کسی که در پناه خدا زندگی کند، ناراحتیها بر او آسان میشود[۴۱].
پانويس
- ↑ برقعی، محمدباقر، جلد هفتم، صفحه ۴۹۸
- ↑ قمی، عباس، نگاهی بر زندگی چهارده معصوم، صفحه ۴۲۵
- ↑ الهامی، داود، سیری در تاریخ تشیع، صفحه ۶۸۸
- ↑ پیشوایی، مهدی، سیرة الأئمة، صفحه ۵۱۱
- ↑ جعفریان، رسول، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، صفحه ۵۰۳
- ↑ الهامی، داود، سیری در تاریخ تشیع، صفحه ۷۰۵
- ↑ دهقان، اکبر، آینه کمال، جلد اول، صفحه ۱۹۲
- ↑ دهقان، اکبر، آینه کمال: زندگانی چهارده معصوم علیهم السلام، جلد اول، صفحه ۲۸۴
- ↑ قرشی، باقر شریف، اخلاق النبی و اهل بیته، جلد اول، صفحه ۲۸۰
- ↑ قرشی، باقر شریف، اخلاق النبی و اهل بیته، جلد اول، صفحه ۲۸۰
- ↑ قرشی، باقر شریف، اخلاق النبی و اهل بیته، جلد اول، صفحه ۲۷۸
- ↑ قرشی، باقر شریف، اخلاق النبی و اهل بیته، جلد اول، صفحه ۲۷۸
- ↑ قرشی، باقر شریف، اخلاق النبی و اهل بیته، جلد اول، صفحه ۲۸۱
- ↑ قرشی، باقر شریف، اخلاق النبی و اهل بیته، جلد اول، صفحه ۲۷۷
- ↑ قرشی، باقر شریف، اخلاق النبی و اهل بیته، جلد اول، صفحه ۲۷۴
- ↑ دهقان، اکبر، آینه کمال: زندگانی چهارده معصوم علیهم السلام، جلد اول، صفحه ۲۸۸
- ↑ دهقان، اکبر، آینه کمال: زندگانی چهارده معصوم علیهم السلام، جلد اول، صفحه ۲۸۸
- ↑ دهقان، اکبر، آینه کمال: زندگانی چهارده معصوم علیهم السلام، جلد اول، صفحه ۲۸۸
- ↑ دهقان، اکبر، آینه کمال: زندگانی چهارده معصوم علیهم السلام، جلد اول، صفحه ۲۸۸
- ↑ پیشوایی، مهدی، سیره پیشوایان، صفحه ۶۲۷
- ↑ ملک احمدی، علیبمان، تاریخ پیامبر و اهل بیت، صفحه ۱۱۹
- ↑ ملک احمدی، علیبمان، تاریخ پیامبر و اهل بیت، صفحه ۱۱۹
- ↑ دهقان، اکبر، آینه کمال، صفحه ۲۸۷
- ↑ پیشوایی، مهدی، سیره پیشوایان، صفحه ۶۰۰
- ↑ الهیزاده، محمدحسن، تدبری در سیره تاریخی أهل بیت، صفحه ۱۲۸
- ↑ جباری، محمد رضا، سازمان وکالت و نقش آن در عصر ائمه، صفحه ۱۲۱
- ↑ غروی نایینی، نهله، تاریخ حدیث شیعه، صفحه ۲۸۸
- ↑ رحمتی شهرضا، محمد، ده مجلس پیرامون شرح زیارت جامعه کبیره، صفحه ۱۵
- ↑ باقریان موحد، رضا، کتابشناسی زیارت، صفحه ۱۴۵
- ↑ محمدی ریشهری، محمد، شرح زیارت جامعه کبیره، صفحه ۷
- ↑ حکیم، منذر، پیشوایان هدایت، جلد ۱۲، صفحه ۲۹۴
- ↑ رفیعی، علی، تاریخ تحلیلی پیشوایان، صفحه ۲۲۹
- ↑ حکیم، منذر، پیشوایان هدایت، جلد ۱۲، صفحه ۲۹۴
- ↑ ملک احمدی، علیبمان، تاریخ پیامبر و اهل بیت، صفحه ۱۴۱
- ↑ امین، محسن، فی رحاب ائمه اهل البیت، جلد ۵، صفحه ۲۳۵
- ↑ فقیه محمدی جلالی، محمدمهدی، مزارات فرزندان ائمه در عراق، صفحه ۳۹
- ↑ فقیه محمدی جلالی، محمدمهدی، مزارات فرزندان ائمه در عراق، صفحه ۴۲
- ↑ محمدی ریشهری، محمد، شرح زیارت جامعه کبیره، صفحه ۷
- ↑ یداللهپور، بهروز، پژوهشی در صدور و محتوای «زیارت جامعه کبیره»، صفحه ۶۳
- ↑ ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول، صفحه ۸۳۲
- ↑ جزایری، نعمت الله، قصص الانبیاء، صفحه ۸۴۲
منابع مقاله
- پیشوایی، مهدی، سیره پیشوایان، قم: مؤسسه امام صادق (ع)، ۱۳۸۵ش.
- جعفریان، رسول، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، قم: انصاریان، ۱۳۸۱ش.
- الهامی، داود، سیری در تاریخ تشیع، قم: مکتب اسلام، ۱۳۷۹ش.
- حکیم، منذر، پیشوایان هدایت، قم: مجمع جهانی اهل بیت، ۱۳۸۷ش.
- حلوانی، حسین بن محمد، نزهة الناظر و تنبيه الخاطر، قم - ایران: انتشارات مؤسسه امام مهدی (عج)، ۱۴۰۸ هجری قمری
- رفیعی، علی، تاریخ تحلیلی پیشوایان، تهران: شرکت چاپ و نشر بینالملل، ۱۳۸۹ش.
- غروی نایینی، نهله، تاریخ حدیث شیعه (تا قرن پنجم)، قم: دارالحدیث، ۱۳۸۸ش.
- رحمتی شهرضا، محمد، ده مجلس پیرامون شرح زیارت جامعه کبیره، قم: بوستان کتاب، ۱۳۸۵ش.
- دهقان، اکبر، آینه کمال: زندگانی چهارده معصوم، قم: انتشارات زائر، ۱۳۸۵ش.
- امین، محسن، فی رحاب ائمه اهل البیت، بیروت: دارالتعارف للمطبوعات، ۱۴۰۳ق.
- جزایری، نعمت الله، قصص الانبیاء (به ضمیمه زندگانی چهارده معصوم)، قم: انتشارات هجرت، ۱۳۷۷ش.
- محمدی ریشهری، محمد، شرح زیارت جامعه کبیره، قم: دارالحدیث، ۱۳۸۵ش.
- فقیه محمدی جلالی، محمدمهدی، مزارات فرزندان ائمه در عراق، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۵ش.
- ملک احمدی، علیبمان، تاریخ پیامبر و اهل بیت، قm: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۵ش.
- الهیزاده، محمدحسن، تدبری در سیره تاریخی أهل بیت، قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۵ش.
- باقریان موحد، رضا، کتابشناسی زیارت، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۵ش.
- قمی، عباس، نگاهی بر زندگی چهارده معصوم، قم: انتشارات هجرت، ۱۳۷۷ش.
قرشی، باقر شریف، اخلاق النبی و اهل بیته، قم - ایران: انتشارات دار الکتاب الاسلامی، ۱۴۲۸ هجری قمری.
- ظهیری، علیاصغر، بر کرانه عصمت، قم: انتشارات زائر، ۱۳۸۵ش.
- جباری، محمد رضا، سازمان وکالت و نقش آن در عصر ائمه، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۵ش.
- ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول، ترجمه: بهروز یداللهپور، قم: انتشارات هجرت، ۱۳۸۵ش.
- یداللهپور، بهروز، پژوهشی در صدور و محتوای «زیارت جامعه کبیره»، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۵ش.