سر صناعة الطب
| سر صناعة الطب | |
|---|---|
 | |
| پدیدآوران | رازی، محمد بن زکریا (نويسنده) حربی، خالد احمد (محقق) |
| سال نشر | 13سده |
| چاپ | 0 |
| موضوع | پزشکی اسلامی -- متون قدیمی تا قرن 14 |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | 1 |
| کد کنگره | RA 128/3/ر2ک2 |
| نورلایب | مطالعه و دانلود pdf |
سر صناعة الطب، تألیف ابوبکر محمد بن زکریای رازی (251-313ق) حکیم، طبیب و شیمیدان مسلمان قرن چهارم هجری است. این کتاب علاوه بر علم پزشکی، از جهت تاریخ علم نیز حائز اهمیت است. کتاب با تحقیق و مقدمه ارزشمند خالد احمد حسنین علی حربی منتشر شده است.
ساختار
کتاب، با پیشدرآمد (تقدیم) و مقدمه مفصل محقق آغاز شده و سپس متن تحقیقشده سر صناعة الطب در پنج باب عرضه گردیده است.
گزارش محتوا
تقدیم: محقق، به اهمیت آثار رازی در تاریخ علم اسلامی و علم پزشکی اشاره کرده و اینکه امروزه محققین غربی نیز به تحقیق در نسخ خطی و کشف اسرار درمان بیماریها از طریق گیاهان اهتمام و توجه بیشتری پیدا کردهاند. سپس از برخی آثار رازی که خود مورد تحقیق قرار داده، نام برده است[۱].
مقدمه تحقیقی: این مقدمه مفصل، مشتمل بر دو بخش است:
- بخش اول: در این بخش از «شیوه رازی در تشخیص و درمان»، «معالجات جسمی»، «معالجات روحی» و «پرهیز در چارچوب روش رازی»، سخن به میان آمده است.
- بخش دوم: این بخش، شامل «معرفی نسخ خطی»، «نمونههایی از مخطوطات» و «رموز تحقیق» است[۲].
محقق در بخش اول، به بررسی شیوه تشخیص و درمان رازی در آثارش پرداخته است و شیوه درمانی او را در آثاری همچون «القولنج»، «كتاب في علاج الأمراض بالأغذية و الأدوية المشهورة الموجودة في كل مکان» و... مورد بررسی قرار میدهد[۳].
شیوه درمانی رازی بر پایه غذا استوار بوده است. سفارش وی در تعدادی از آثارش، آغاز کردن به غذا قبل از دوا است[۴].
در بخشی از مقدمه محقق چنین میخوانیم: «رازی همواره با استفاده از سحر و جادو در طب مبارزه میکرد؛ تنها از بعضی نصوص میتوان چنین برداشت نمود که در مواردی به این نوع درمان اعتقاد داشته است، ولذا انتقاد به شیوه درمانی او در این موارد موجه است؛ بهعنوان مثال در درمان طحال بیمار چنین آورده که طحال گوسفندی که چاقو نخورده و سالم است را گرفته و در جایی که دابهای بسته میشود، دفن کرده و گفته شود: بسم الله دفن کردم طحال فلان بن فلان را؛ این، بیماری او را برطرف میکند»[۵].
در جای دیگر از مقدمه میخوانیم: «رازی شیوه بخور دادن را در درمان بهکار میبرده است؛ شیوهای که تا به امروز نیز همواره مورد استفاده بوده است»[۶].
در مورد توجه رازی به حفظ صحت چنین آمده که اولین توصیههای رازی این بوده که حرکت برای هر انسانی، کودک یا کهنسال، ضروری است؛ به هر اندازه توانایی دارد حتی اگر در حد سواره باشد. رازی توصیه میکند که فرد بهتر است که پیش از غذا حرکت کند و دلائلی را برای این موضوع ذکر میکند. از سوی دیگر ما توصیههای او را درباره سکون و اهمیت خواب و منافع و ضررهای آن میبینیم. از منافع خواب آرامش و سکون اعضا و تجدید هضم است، ولی افراط در آن سبب رخوت و سستی بدن و افزایش بلغم، بهویژه در مورد انسانهای سنگینوزن است[۷].
زکریای رازی کتابش سر صناعة الطب را در پنج باب پیشبینیها و هشدارها، آزمایشها، اتفاقاتی که برای خودم رخ داد، ادویه و اغذیه، آنچه از مقدمه علم ابقراط به ما رسیده است، تنظیم کرده است.
رازی در همان ابتدای باب اول، هشدار داده که اگر در سرزمینی مگس زیاد شود و باران مکرر ببارد، باید مردم را از آبله و حصبه و طاعون برحذر داشت و جالب آنکه بوییدن عطرهای خوشبو را از جمله راههای خلاصی از این بیماریها میداند[۸].
وی در باب دوم، داروهای برخی بیماریها چون سرفه شدید و صرع را با لفظ «دواء عجيب...» بیان میکند[۹].
رازی در باب سوم به نقل اتفاقات و درمان بیماریهایی که برای اطرافیانش رخ داده پرداخته است؛ بهعنوان نمونه مینویسد: «رفیقی داشتم که کتب جالینوس را با من مباحثه میکرد. او همواره از حرارت معدهاش که در ابتدای هضم بیشتر او را ناراحت میکرد، شکایت میکرد. چیزهای زیادی را به او توصیه کردم که استفاده کند... و او کاملاً خوب شد»[۱۰].
در باب چهارم، در میان غذاها گوشت ماهی را بهعنوان بهترین غذا در میان حیوانات دریا و خشکی دانسته است و در میان میوهها خاصیت میوه بِه را تقویت معده و کبد بیان کرده است[۱۱]. عجیب آنکه سیب را سبب نسیان و فراموشی میداند[۱۲].
رازی در باب پنجم، مقاله مختصری در علم ابقراط یا پزشکی یونان نوشته است. وی پس از توصیه به صبر و حمد الهی و استعانت از او، نوشته را با این عبارت آغاز کرده است: ابقراط میگوید: «اگر پس از تب، تاول سیاهی پشت گوش ایجاد شد، بیمار در روز هفدهم از این بیماری خواهد مرد». سپس علائم برخی بیماریها را ذکر و مدتزمانی که پزشک برای درمان در اختیار دارد و یا درمان بیماری را متذکر میشود؛ بهعنوان مثال لرزش جسم و گرفتگی قلب به هنگام بیدار شدن از خواب را دلیلی بر افزایش اخلاط در جسم دانسته و به مرگ ناگهانی هشدار میدهد[۱۳].
پانویس
منابع مقاله
تقدیم، مقدمه محقق و متن کتاب.