درآمدی بر ادبیات گیلکی
درآمدی بر ادبیات گیلکی تألیف هوشنگ عباسی، کتابی است که به معرفی و بررسی گسترۀ متنوع ادبیات گیلکی از گذشته تا معاصر میپردازد. این اثر که توسط انتشارات فرهنگ ایلیا در رشت منتشر شده، شامل مباحثی از قبیل پیشینۀ ادبیات مکتوب و شفاهی گیلکی، تأثیر رویدادهای اجتماعی و تاریخی بر تحول این زبان، تحلیل اشعار شاعران ادوار مختلف از جمله دورۀ مشروطه، نهضت جنگل، پس از کودتای ۲۸ مرداد، شعر نیمایی گیلکی، شعر سنتی، منظومهها و غزلهای گیلکی، ترانهسرایی، شعر گیلکی پس از انقلاب اسلامی و نوآوریهای معاصر در این حوزه است.
| درآمدی بر ادبیات گیلکی | |
|---|---|
 | |
| پدیدآوران | عباسی، هوشنگ (نویسنده) |
| ناشر | فرهنگ ایلیا |
| مکان نشر | رشت |
| سال نشر | 1389ش |
| شابک | 978-964-190-099-3 |
| موضوع | شعر گیلکی -- تاریخ و نقد، گیلان |
| زبان | فارسی |
| تعداد جلد | 1 |
| کد کنگره | DSR ۲۰۴۹ /ی۸۳/د۲ ۳۰.ج |
ساختار
کتاب مشتمل بر پیشگفتار و فصول متعددی است که به ترتیب عبارتند از: ادبیات شفاهی، متلها و اشعار کودکانه، ترانهها، ادبیات مکتوب، مشروطیت و ادبیات گیلکی، نهضت جنگل و ادبیات گیلکی، مضمون اشعار جنگل و مقایسۀ آنها با شعر دورۀ مشروطه، شعر گیلکی پس از نهضت جنگل، شعر گیلکی پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، شعر نیمایی و محمد بشرا، شاعران پیشتاز شعر نیمایی گیلکی، شعر سنتی گیلکی، منظومههای گیلکی، غزل در شعر گیلکی، ترانهسرایی و پیشپردهخوانی، شعر گیلکی در آستانۀ انقلاب، نشریۀ دامون و ادبیات گیلکی، شیون فومنی و شعر گیلکی، تحول شعر گیلکی پس از دهۀ شصت، هساشعر، نوآوری در شعر گیلکی معاصر، نگاهی به سه مجموعه، ادبیات داستانی و نمایشی گیلکی، نشریات و ادبیات داستانی، چقدر جنگلاخوسی، کلاج، هتو پاماله درهتا... و در پایان کتابنامه، نمایه و چکیدۀ انگلیسی آمده است.
گزارش کتاب
«درآمدی بر ادبیات گیلکی» اثر هوشنگ عباسی، پژوهشی جامع در زمینۀ ادبیات گیلکی از دیرباز تا زمان معاصر است. ادبیات گیلکی گسترۀ متنوعی از شعر و نثر شفاهی و مکتوب را دربرمیگیرد. نویسنده در این کتاب کوشیده است تا با نگاهی تاریخی-تحلیلی، سیر تحول این ادبیات را در بستر رویدادهای اجتماعی و فرهنگی گیلان بررسی کند.
نخستین بخش کتاب به ادبیات شفاهی گیلان اختصاص دارد. نویسنده ادبیات شفاهی را بزرگترین منبع شناخت هویت انسان، شرایط طبیعی، اجتماعی و روانشناسی جمعی میداند و بر این نکته تأکید دارد که این میراث سینه به سینه از نسلی به نسل دیگر منتقل شده است. قدیمیترین سند از فرهنگ شفاهی گیلان در سال ۱۸۴۲م توسط الکساندر خودزکو ثبت شده و این مجموعه با نام «ترانههای محلی ساکنان جنوبی دریای خزر» به فارسی ترجمه و منتشر شده است. در این بخش از کتاب، به متلها و اشعار کودکانه و ترانههای گیلکی نیز پرداخته شده است.
در بخش ادبیات مکتوب، نویسنده به پیشینۀ نثر و نظم گیلکی اشاره میکند. آگاهی ما از نثر گیلکی گذشته بسیار اندک است. به گواهی تذکرهنویسان، دانشمندان زیدی در قرون سوم و چهارم هجری به زبانهای گیلکی و طبری بر قرآن و دیگر آثار مذهبی تفاسیر نوشتهاند. به روایتی کتابهایی چون قابوسنامه، مرزباننامه (شکرهنامه) و ویس و رامین به زبان گیلکی و طبری نیز موجود بوده است. قدیمیترین اثر به زبان گیلکی، نوشتهای از میرظهیرالدین مرعشی دربارۀ بنای آمل به زبان دیلمی است که در کتاب تاریخ طبرستان آورده شده است. تنها نمونۀ شعر مکتوب گیلکی از گذشته، دیوان اشعار پیرشرفشاه دولابی است که در کتابخانه آکادمی بخارست در کشور رومانی نگهداری میشود.
بخش مهمی از کتاب به بررسی تأثیر مشروطیت بر ادبیات گیلکی اختصاص دارد. گیلان در عصر مشروطیت از پایگاههای مهم سیاسی و تجاری در ایران بود و به دلیل ارتباط با روسیه و اروپا، تمدن نو و شهرنشینی در این منطقه در حال گسترش بود. مشروطیت و نهضت آزادیخواهی علیه استبداد، روح جدیدی در کالبد زبانهای بومی ایران دمید. در این عصر شاعران برجستهای در عرصۀ ادبیات گیلکی قد برافراشتند و دیدگاههای سیاسی و اجتماعی را در شعر وارد کردند. توجه به عناصر بومی از جمله زبان گیلکی و ضربالمثلهای گیلکی در مطالب نشریههای آن زمان، سرآغاز شکلگیری ادبیات معاصر گیلکی شد.
نهضت جنگل یکی دیگر از دورههای تأثیرگذار بر ادبیات گیلکی است. نهضت جنگل در عرصههای مختلف فرهنگ و اندیشۀ جامعۀ گیلانی اثر گذاشت و مهمترین مشخصۀ آن «ادبیات جنگل» نام گرفته است. در سالهای ۱۲۹۳ تا ۱۳۰۰ خورشیدی (آغاز تا پایان نهضت جنگل)، بیش از ۱۶ مجله و روزنامه منتشر شد. نخستین شمارۀ روزنامۀ جنگل در ۲۰ خرداد ۱۲۹۶ خورشیدی منتشر شد و در اولین شمارۀ خود بخشی به نام ادبیات گشود که با چاپ اشعاری بعدها به ادبیات جنگل معروف شد. نویسنده تأکید دارد که اشعار و منظومههایی که در شمارههای مختلف روزنامۀ جنگل چاپ میشد، با توجه به شرایط تاریخی، شاید از نظر هنری و ظرایف شعری پربار نباشد، اما از نظر محتوا و تفکر سیاسی بسیار تأثیرگذار بود. در ادامه، مضمون اشعار جنگل با اشعار دورۀ مشروطه مقایسه شده است.
پس از بررسی شعر گیلکی در دوران پس از نهضت جنگل و پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، نویسنده به ظهور شعر نیمایی در گیلان میپردازد. در این بخش، نقش محمد بشرا به عنوان یکی از پیشگامان شعر نیمایی گیلکی و نیز سایر شاعران پیشتاز این جریان بررسی شده است. در مقابل، شعر سنتی گیلکی شامل منظومهها و غزلهای گیلکی نیز تحلیل شده و ترانهسرایی و پیشپردهخوانی به عنوان گونههای دیگر ادبیات گیلکی معرفی شدهاند.
ادبیات گیلکی در آستانۀ انقلاب اسلامی و تأثیر انقلاب بر آن، بخش دیگری از کتاب را تشکیل میدهد. نویسنده به نقش نشریۀ دامون در ادبیات گیلکی و نیز جایگاه شیون فومنی به عنوان یکی از شاعران برجستۀ گیلکی در این دوره پرداخته است. تحول شعر گیلکی پس از دهۀ شصت و ظهور جریانهای نوینی چون «هساشعر» از دیگر مباحث این کتاب است.
در بخش پایانی کتاب، ادبیات داستانی و نمایشی گیلکی بررسی شده است. نویسنده به نقش نشریات در توسعۀ ادبیات داستانی گیلکی اشاره میکند و نمونههایی از آثار داستانی گیلکی از جمله «چقدر جنگلاخوسی»، «کلاج» و «هتو پاماله درهتا...» را معرفی مینماید. کتاب با کتابنامه، نمایه و چکیدۀ انگلیسی به پایان میرسد.
«درآمدی بر ادبیات گیلکی» با رویکردی جامع و تاریخی، تصویری نسبتاً کامل از سیر تحول ادبیات گیلکی از گذشته تا معاصر ارائه میدهد. این کتاب برای پژوهشگران حوزه ادبیات محلی، زبانشناسی، تاریخ معاصر ایران و علاقهمندان به فرهنگ و ادبیات گیلان منبعی ارزشمند به شمار میآید.[۱]
پانويس
- ↑ ر.ک.پایگاه کتابخانه تخصصی ادبیات
منابع مقاله
پایگاه کتابخانه تخصصی ادبیات