سفینه مراثیها و نوحهها
سفینه مراثیها و نوحهها گردآوری علی آل داود، مجموعهای است از مرثیهها و نوحههای ابوالحسن یغمای جندقی، شاعر نامدار عصر قاجار، همراه با آثار یازده تن از فرزندان و فرزندزادگان او. این کتاب که توسط پژوهشکده علوم انسانی و مطالعات فرهنگی منتشر شده، نشاندهنده سنت دیرین مرثیهسرایی در خاندان یغما و پیوند عمیق ادبیات فارسی با باورهای مذهبی شیعی است.
| سفینه مراثیها و نوحهها | |
|---|---|
 | |
| پدیدآوران | یغمای جندقی، ابوالحسن (نویسنده) آل داود، علی (گردآورنده) |
| ناشر | پژوهشکده علوم انسانی و مطالعات فرهنگی |
| مکان نشر | تهران |
| سال نشر | 1389ش |
| شابک | 978-964-426-476-4 |
| موضوع | شعر فارسی -- قرن ۱۳ ق. -- مجموعهها، شعر مذهبی -- قرن ۱۳ ق. -- مجموعهها، مرثیه و مرثیهسرایی |
| زبان | فارسی |
| تعداد جلد | 1 |
| کد کنگره | PIR ۴۱۸۰ /آ۷۷ س ۱۳۸۹ |
ساختار
کتاب مشتمل بر دوازده فصل است که هر فصل به یکی از شاعران خاندان یغما اختصاص دارد. در ابتدای هر فصل، شرح کوتاهی درباره احوال و آثار آن شاعر آمده و سپس گزیدهای از مرثیهها و نوحههای او ارائه شده است. شاعران این مجموعه به ترتیب عبارتند از: یغمای جندقی، هنر جندقی، صفایی جندقی، اسماعیل تاراج، میرزا آقا اقبال، محمدحسن کیوان، فتح الله کیوان، منتخب السادات جندقی، ابوالمفاخر یغمایی، حبیب یغمایی، افسر یغمایی و طغرا یغمایی.
گزارش کتاب
«سفینه مراثیها و نوحهها» مجموعهای ارزشمند از سرودههای مذهبی خاندان یغماست که به کوشش علی آل داود گردآوری و منتشر شده است. ابوالحسن یغمای جندقی (۱۲۳۶-۱۲۸۷ق) از شاعران برجسته عصر قاجار و از پیشگامان مرثیهسرایی در این دوره به شمار میرود. او افزون بر سرودن مرثیههای متعدد، مبتکر نوعی شعر در مرثیه به نام «نوحه سینهزنی» است. در این شیوه، گروهی با سینهزدن، بیت ترجیع نوحه را با آواز تکرار میکنند و فضایی حماسی و عاطفی پدید میآورند.
ادب و ادبیات در میان شیعیان از آغاز مرتبتی بلند داشته است. شاید مهارت و توانمندی امام علی (ع) در شعر و ادب و فصاحت و بلاغت کمنظیر او در سخنوری، در بالندگی شعر و ادب شیعی مؤثر بوده است. اما بیگمان ستیزهها و جدالهای سیاسی و شورشگریهای انقلابی شیعیان در عصر اموی و عباسی در گسترش و توسعۀ ادب شیعه به ویژه در حوزۀ شعر و شاعری نقش مهمی ایفا کرده است. به ویژه پس از حادثۀ عاشورا در کربلا و شهادت مظلومانۀ امام حسین (ع) و شماری از خاندان پیامبر، روح حماسی شیعه در قالب نثر و نظم پرشور تجلی پیدا کرد.
با وجود آنکه مشهورترین شاعران دورۀ قاجار از جمله قاآنی، وصال شیرازی و فرزندان او، سرودههای متعددی در مرثیه دارند، باید گفت برجستهترین سرایندۀ مرثیهسرای این روزگار، ابوالحسن یغمای جندقی است. مرثیههای او شهرت فراوان یافته و به ویژه در مناطق کویری و مرکزی ایران هنوز هم پای منابر خوانده میشود. پس از یغما، سه تن از فرزندان او که هر یک شاعرانی برجسته بودند، به تقلید از او هم در زمینۀ مرثیه و هم سرودن نوحۀ سینهزنی ابیات و منظومههای زیادی سرودند. بدین ترتیب سرودن مرثیه و نوحه در خاندان یغما به صورت یک سنت دیرین درآمد. نوهها و نبیرهها و سایر منسوبان این خاندان یا فرزندزادگان دختری او هر یک به تناسب ذوق و تبحر خود در این زمینه طبعآزمایی کردهاند.
اشعار و منظومههای این مجموعه هر یک با آهنگ خاصی خوانده میشود که معمولاً نوحهخوانان و مرثیهخوانان منطقه خور و بیابانک در شناسایی و تشخیص آنها از یکدیگر تبحر دارند و در ماه محرّم و برخی روزهای دیگر سال در مساجد و تکایا با همان موسیقی خاص و با همراهی گروه سینهزن میخوانند. این کتاب گذشته از آنکه نشانگر ذوق عالی این خاندان در سرودن شعر مذهبی است، نشانهای از اعتقاد پاک آنان به ائمۀ اطهار نیز به شمار میآید.
در فصل نخست کتاب، به معرفی ابوالحسن یغمای جندقی پرداخته شده است. یغما که از شاعران توانمند عصر ناصری بود، در انواع قالبهای شعری از جمله قصیده، غزل، قطعه و مثنوی طبعآزمایی کرده، اما شهرت اصلی او به سبب مرثیههای پرشور و تأثیرگذار اوست. نوحههای سینهزنی او که با ساختاری خاص و بیتهای ترجیعدار سروده شده، از نوآوریهای او در عرصه شعر مذهبی به شمار میرود.
فصلهای بعدی به ترتیب به هنر جندقی (فرزند یغما)، صفایی جندقی (فرزند دیگر یغما)، اسماعیل تاراج (داماد یغما)، میرزا آقا اقبال، محمدحسن کیوان و فتح الله کیوان (نوادگان یغما)، منتخب السادات جندقی، ابوالمفاخر یغمایی، حبیب یغمایی (فرزند هنر)، افسر یغمایی (نوۀ یغما) و طغرا یغمایی (فرزند حبیب) اختصاص دارد. هر یک از این شاعران با حفظ سنت مرثیهسرایی خاندان، سبک و سیاق خاص خود را در این عرصه به کار گرفتهاند.
آنچه این مجموعه را از دیگر مجموعههای مرثیه متمایز میسازد، پیوستگی و تداوم یک سنت شعری در طول چند نسل در یک خاندان است. این پیوستگی نشان میدهد که چگونه شعر مذهبی میتواند به مثابه میراثی معنوی از نسلی به نسل دیگر منتقل شود و در عین حفظ اصالت، با ذوق و سلیقه هر دوره تطبیق یابد. کتاب «سفینه مراثیها و نوحهها» منبعی ارزشمند برای پژوهشگران حوزه شعر مذهبی، تاریخ ادبیات دوره قاجار و نیز مردمشناسان و موسیقیشناسانی است که به نوحهخوانی و آیینهای عاشورایی در ایران علاقهمندند.[۱]
پانويس
منابع مقاله
پایگاه کتابخانه تخصصی ادبیات