تاریخ نقاشی در ایران

تاریخ نقاشی در ایران، اثر زکی محمدحسن (۱۳۲۶-۱۳۷۷ق/۱۹۰۸-۱۹۵۷م)، مورخ هنر اسلامی، کتابی است که به بررسی و تحقیق تاریخی هنر نقاشی در ایران می‌پردازد و سیر تحول این هنر را در بستر تمدن اسلامی از دوران پیش از اسلام تا عصر صفویه شرح می‌دهد و به ارزش‌های هنری آن توجه می‌کند.

تاریخ نقاشی در ایران
پدیدآوران	حسن، زکی محمد (نويسنده) سحاب، ابوالقاسم (مترجم)
ناشر	مؤسسه جغرافيايی و کارتوگرافی سحاب
مکان نشر	ایران - تهران
سال نشر	1357ش
چاپ	3
موضوع	نقاشی -- ایران -- تاریخ - نقاشی ایرانی - تاریخ - نقاشی اسلامی - ایران - تاریخ - هنر اسلامی - ایران - تاریخ - هنر ایرانی - تاریخ
زبان	فارسی
تعداد جلد	1
نورلایب	مطالعه و دانلود pdf

ساختار

محتوای اصلی کتاب را یک مقدمه تاریخی (که سیر اجمالی تاریخ ایران را تا دوره قاجاریه بیان می‌کند) و هفت فصل اصلی، تشکیل می‌دهد.

گزارش محتوا

در ابتدای کتاب، در «مقدمه تاریخی»، به تاریخ شکل‌گیری ایران و حکومت‌های باستانی آن، از هخامنشیان، پارت‌ها، ساسانیان تا فتوحات اسلامی و عهد طاهریان و صفاریان، دولت خوارزمشاهیان، صفویه، زندیه و قاجاریه، اشاره شده است.

فصل اول (پیدایش نقاشی ایرانی): این فصل، به وجود نقوش و صور ایرانی کهن اشاره می‌کند و بیان می‌دارد که هنر نقاشی در ایران دارای ریشه‌های قدیمی و پابرجا بوده است. در این فصل، به مانی نقاش اشاره شده است.

همچنین موضوع حرمت نقاشی و چهره‌کشی پس از اسلام مورد بحث قرار گرفته و مشخص شده است که هنر نقاشی اسلامی اولیه، متأثر از فنون ایرانی، رومی، بیزانسی و قبطی بوده است.

فصل دوم (هنرستان بغداد یا مدرسه عراق یا سلجوقی): در قرن هفتم هجری (۱۳ میلادی)، با قدرت‌گیری سلجوقیان، نقاشی و هنر در بغداد رونق گرفت. در این دوره، نگارگری و تزیین کتب خطی، اهمیت زیادی یافت و هنرستان بغداد در زمینه نقاشی و نگارگری پیشرفت کرد. این هنر که به دوره عباسیان نیز مرتبط بود، تأثیراتی از نقاشی مسیحیان و بیزانسی گرفته بود. در این فصل به این موضوع اشاره شده است که بیشترین توجه ایرانیان به تصویر کتب تاریخی و شرح حال یا تراجمی بوده که در آنها نام شاهان و تصاویر ایشان برای همیشگی و دوام، به یادگار بماند. تمام مشخصات هنرستان بغداد در تصویر اشیاء روی اسلوبی قرار گرفته که ساده و بدون تحمیل یا تکلیف است و بیشتر چیزی که تأثیر فن مسیحی شرق را در صنعت و کار آنان نشان می‌دهد، طریقه تصویر اشخاص است که آن را درباره صورت‌کشی کشیش‌ها و روحانیون و فلاسفه یونان استعمال می‌نمودند.

فصل سوم (هنرستان ایرانی و تاتار (مغول)): در این فصل، از هنرستان ایرانی و تاتار سخن به میان آمده و اشاره شده است که هنرستان مزبور، بهترین هنرستان‌های سه‌گانه بوده و این سه دوره برجسته در تاریخ ایران از قرن هفتم تا دوازدهم امتیاز یافته و آن دوره مغول و عصر تیمور و جانشینان او و زمان خاندان صفویه است. نویسنده بر این باور است که مصادر و مراجعات تاریخی خبر می‌دهند که اولین چیزی که ایرانیان از کار هنرپیشگان چین شناخته و بدان پی‌برده‌اند، در دوره سامانیان بوده است.

فصل چهارم (عصر تیمور و جانشینان او): نویسنده بر این باور است که دوره تیمور و جانشینان او از برجسته‌ترین ادوار عصر نقاشی ایران است و آمدن او، آغاز آرامش نسبی ایران بود که این امر، باعث پیشرفت و ترقی کشور مخصوصا در زمان جانشین او، یعنی شاهرخ شده و این آرامش و سکون را مدت‌زمانی بود که ایران به خود ندیده بود. در انتهای این فصل، به این نکته اشاره شده است که در خدمت سلطان حسین بایقرا و وزیر او امیر علی‌شیر، بزرگ‌ترین نقاش‌ها و اساتید فنی ایرانی و مشهورترین رجال هنرور اسلامی که «بهزاد» سرآمد ایشان است، بروز و ظهور یافتند.

فصل پنجم (بهزاد و معاصرین او؛ هنرستان بخارا): اوج هنرستان هرات در زمان حکومت سلطان حسین بایقرا و وزارت امیر علی‌شیر نوایی محقق شد و کمال‌الدین بهزاد، مشهورترین نقاش آن زمان بود. نقاشی‌های بهزاد با مهارت بالا در پرداخت جزئیات، تناسب اندام اشخاص و رنگ‌آمیزی لطیف شناخته می‌شود و در آثار او ظرافت طبیعی و دقت مشاهده‌شده در تصویر افراد و مناظر دیده می‌شود. با سقوط هرات، هنرمندان از جمله بهزاد به بخارا مهاجرت کردند. نویسنده بر این باور است که بهزاد به‌واسطه هنر خود، توانسته بود خشنودی و رضای خاطر معاصرین خود را فراهم نموده و به شهرتی برسد که هیچ‌یک از اساتید فنی در دنیای اسلام، با او برابری ننمایند. قاسم‌علی در نیمه دون قرن نهم هجری، از دیگر اساتید این دوره بودند. در پایان این فصل، به بیان این موضوع پرداخته شده است که دوره نقاشی بخارا تقریبا در انتهای قرن دهم خاتمه یافته و بلاد ماوراءالنهر از هنر نقاشی ایرانی غریب و بیگانه می‌شود. چنان‌که قبل از سقوط و انقراض تیموریان نیز با این فن بیگانه بوده است.

فصل ششم (هنرستان صفویه): دوره صفویه در ایران، عصر رفاهیت و روزگار آسایش و فراوانی نعمت و زمان ترقی و پیشرفت هنر و صنعت است. در این عهد، پیشرفت‌ها و تحول زیادی در فنون و هنر رخ نمود و صنایع و فنون، مراتبی عمده را پیمود. در نقاشی‌های دوره صفویه، شکوه و عظمت این عصر و ابهت این زمان آشکار است. از جمله کسانی که جزو نقاشان درباری شاه طهماست اشتهار یافتند، مظفرعلی، شاگرد بهزاد است. سید پیر نقاش، شاه‌محمد، دوست‌محمد و شاه‌قلی تبریزی، از دیگران نقاشان این دوره هستند.

فصل هفتم (عصر شاه عباس و جانشینان او؛ رضا عباسی و تأثیر نقاشی اروپایی): این فصل، به بررسی دوران حکومت شاه عباس کبیر (۹۹۶ تا ۱۰۳۸ هجری) و جانشینانش می‌پردازد که طی آن پایتخت به اصفهان منتقل شد و به مرکز هنر و صنعت و علوم تبدیل گردید. در این عصر، شاه عباس که به دنبال امنیت و پیشرفت کشور بود، موجب شد که هنر نقاشی نیز شکوفا شود و در نتیجه ارتباطات سیاسی و تجاری با غرب، تأثیرپذیری از فنون و نقاشی اروپایی در آثار ایرانی مشاهده شود. این تأثیرات در دوره شاه عباس دوم بیشتر آشکار شد؛ زیرا او هنرمندان را به یادگیری و استفاده از شیوه‌های غربی تشویق می‌کرد که این امر منجر به مطالعه و تقلید هنر غربی توسط نقاشان ایرانی گردید. بااین‌حال، نویسنده، معتقد است قرن دوازدهم به‌واسطه نفوذ اروپاییان و اشکالات سیاسی که در ایران رخ داد، موجب فنا و اضمحلال نقاشی ایران شد و بعد از آن در دوره فتحعلی شاه، فنی قابل توجه و کاری مورد اهمیت عرضه نشده است.

منابع مقاله

مقدمه و متن کتاب.